Aðsend grein úr Morgunblaðinu
„Íslenska þjóðin á lífsafkomu sína og tilveru sem þjóð undir fiskveiðum við strendur sínar.“ Svo segir á forsíðu Alþýðublaðsins þriðjudaginn 1. september 1959. Þá var ár liðið frá því að fiskveiðilandhelgin var færð út í 12 sjómílur. Íslendingar voru þeir einu, segir í blaðinu, sem þurftu að þola hernaðarlegt ofbeldi sem Bretar beittu vegna útfærslu landhelginnar í 12 mílur. Þá þegar höfðu nokkur ríki fært út sín „fiskveiðimörk“ í 12 mílur og sum í 200 mílur. Ásgeir Ásgeirsson, þáverandi forseti Íslands, sagði í nýársávarpi sínu árið 1959 að Íslendingar væru sammála um nauðsyn rúmgóðrar landhelgi. „Það er lífsskilyrði framtíðar og farsældar…“.
Mannslíf ekki lengur í hættu
Núningur á milli Íslendinga og Breta var ekki nýr af nálinni en með útfærslunni í 12 mílur má segja að fyrsta eiginlega þorskastríðið hafi byrjað. En ekki það síðasta. Bretar viðurkenndu þó 12 mílna lögsöguna árið 1961. Annað þorskastríð hófst árið 1972 þegar Íslendingar stækkuðu lögsöguna í 50 mílur, það þriðja hófst árið 1975 með 200 mílna útfærslunni og því lauk ári síðar með samningi við Breta. Miðað er við að síðasta þorskastríðinu hafi lokið 1. júní 1976 og því er nú hálf öld liðin frá þeim tímamótum. Jónas Kristjánsson, þá ritstjóri Dagblaðsins, sagði í leiðara blaðsins 2. júní 1976: „Frá og með deginum í dag ríkir friður á Íslandsmiðum, vonandi um ókomin ár. Mannslíf eru ekki lengur í hættu vegna erlends ofbeldis. Og við getum látið af dýrum stríðsrekstri.“
Góður „hroðalegur“ samningur
Af lestri samtímaheimilda frá þessum tíma er augljóst að nokkuð góð samstaða var um það meðal Íslendinga að standa fast í ístaðinu gegn ásælni Breta. Þó sagði Pétur Guðjónsson, formaður Félags áhugamanna um sjávarútveg, að honum þættu samningarnir „hroðalegir“. Skipherrar Gæslunnar voru mjög ánægðir með samninginn, samkvæmt því sem fram kemur í Morgunblaðinu 3. júní 1976, enda voru þeir sennilega búnir að fá nóg af skakinu við breskar freigátur. Íslendingar voru ekki einir um þá skoðun að Bretar hefðu sýnt óþolandi yfirgang gegn smáþjóð sem ætti allt sitt undir sjávarútvegi og fengu þeir stuðning víða að. Þó frekar í orði en á borði. Bresk blöð voru til dæmis farin að tala um að Bretar ættu að hætta þessum ófriði gegn Íslendingum.
Sá málstaður verður að sigra
Þáverandi forseti, Kristján Eldjárn, sagði í nýársræðu sinni 1976: „Þessi nýársdagur er að því leyti meiri tímamót en aðrir nýársdagar, að aldrei áður hefur þetta íslenska einkunnarorð verið viðlíka skýru letri skráð, svart á hvítu: fiska eða farast[…] Fyrir þann málstað hætta vaskir íslenskir sjómenn lífi og limum, fyrir þann málstað kostum vér til fé og kröftum, sem næg önnur verkefni kalla á. Sá málstaður verður að sigra.“ Baráttan um yfirráð yfir fiskveiðilögsögunni var talin svo mikilvæg á þessum tíma að rétt væri að sjómenn hættu lífi og limum fyrir þann málstað.
Það var barist fyrir lífsafkomunni
Sjávarútvegur hefur verið undirstaða lífskjara og hagsældar þjóðarinnar og lykilþáttur í áfallaþoli Íslands. Þar er skemmst að minnast bankahrunsins og kórónuveirufaraldursins. Þessi áföll stóð sjávarútvegurinn af sér og dró björg í bú þegar aðrar stoðir voru veikar. Góður árangur í sjávarútvegi var ekki sjálfsagður heldur krafðist mikilvægra og oft umdeildra ákvarðana. Ákvarðanir voru teknar á þeim grunni að Ísland hefði full og óskoruð yfirráð yfir fiskveiðiauðlindum sínum og fiskveiðilögsögu. Það var því ekkert ofsagt á forsíðu Alþýðublaðsins forðum daga að þjóðin ætti lífsafkomu sína sem þjóð undir fiskveiðum. Fyrir henni var barist í þorskastríðunum.
Í fallvöltum heimi er fáu að treysta
Færum okkur til dagsins í dag og spyrjum: Er þetta enn svona? Þurfum við eins mikið á sjávarútveginum að halda og forðum daga? Sem betur fer hafa aðrar atvinnugreinar komið til sögunnar og stoðir íslensks efnahagslífs eru styrkari. Hlutdeild sjávarútvegs í verðmæti vöruútflutnings frá Íslandi fyrir 50 árum var yfir 70%, í dag er talan rétt innan við 40%. Þótt hlutdeildin hafi minnkað er hún enn mjög mikil.
Í fallvöltum heimi er fáu að treysta. Þó má stóla á að spurn eftir heilnæmu prótíni verður viðvarandi svo langt sem hægt er að horfa fram í tímann. Þar er íslenskur fiskur í sérflokki; auðlind sem nýtt er með sjálfbærum og forsvaranlegum hætti. Sjávarútvegur verður um alla fyrirsjáanlega framtíð grundvallaratvinnugrein Íslendinga og ein tryggasta stoð efnahagslegrar hagsældar. Svarið við spurningunni er því án alls vafa; já.
Okkar ábyrgð
Á þessum tímamótum, þegar liðin eru 50 ár frá því síðasta þorskastríði lauk, vilja Samtök fyrirtækja í sjávarútvegi árétta þakkir til allra þeirra sem stóðu vörð um íslenska hagsmuni. Íslenskir sjómenn hættu lífi sínu til varnar sjávarauðlindinni og treystu þar með efnahagslega hagsæld á Íslandi. Þess vegna voru þorskastríðin háð. Það er á ábyrgð okkar og komandi kynslóða að standa vörð um þá hagsmuni sem fyrri kynslóðir tryggðu okkur. Yfirráð yfir auðlindum sem barist var fyrir mega aldrei tapast.
Heiðrún Lind Marteinsdóttir framkvæmdastjóri Samtaka fyrirtækja í sjávarútvegi.
Fáðu þér áskrift til að lesa áfram
Þú ert innskráð(ur) sem ... en ert ekki með áskrift.
Aðgangur að þessari frétt í fullri lengd krefst áskriftar að Morgunblaðinu,
rafræns aðgangs á borð við vikupassa eða séráskriftar að viðkomandi efnisflokki
á mbl.is.
