Fyrsta íslenska rannsóknin á unglingagengjum greinir frá því að 6,2 prósent ungmenna á aldrinum 13-17 ára á höfuðborgarsvæðinu tilheyri vinahópum sem uppfylla evrópska skilgreiningu, svokallaða Eurogang-skilgreiningu, á gengi. Gögnunum var safnað í skólum frá október 2022 til febrúar 2023. Ef hlutfallinu er varpað á alla 13-17 ára á höfuðborgarsvæðinu í ársbyrjun 2023, sem voru 15.526 samkvæmt Hagstofu Íslands, svarar það til um 960 ungmenna.
Vísindagreinin birtist 22. október í ritinu Nordisk Tidsskrift for Kriminalvidenskab. Höfundar eru Margrét Valdimarsdóttir, dósent í félags- og afbrotafræði við Háskóla Íslands, og Áróra Sigurþórsdóttir afbrotafræðingur. RÚV fjallaði um niðurstöðurnar 12. nóvember og miðaði við námundaða hlutfallið sex prósent, eða um 930 ungmenni.
Rannsóknin byggir á íslenska hluta alþjóðlegu sjálfsmatskönnunarinnar International Self-Report Delinquency Study (ISRD4). Lagður var nafnlaus spurningalisti fyrir nemendur í skólastofum, á íslensku eða ensku, og þátttaka var valfrjáls. Úrtakið var lagskipt tilviljunarúrtak bekkja eftir bekkjarstigi og sveitarfélagi. Alls svöruðu 3.036 nemendur í 171 bekk í 59 skólum, eða 82 prósent þeirra sem voru í úrtakinu. Í greiningunni sem tölurnar um gengi byggja á voru 2.706 nemendur í 53 skólum, eftir að hluti féll brott vegna vöntunar á svörum.
Flestir líta ekki á hópinn sinn sem gengi
Samkvæmt Eurogang-skilgreiningunni telst vinahópur til unglingagengis ef hann hefur verið til í að minnsta kosti þrjá mánuði, eyðir miklum tíma saman á almannafæri, telur ólöglegt athæfi ásættanlegt og fremur ólögleg verk saman. Í úrtakinu uppfylltu 168 ungmenni, eða 6,2 prósent, þessi skilyrði. Aðeins 14,9 prósent þeirra sögðu að hópurinn þeirra væri gengi.
Á sama tíma lýstu 4,5 prósent, eða 122 þátttakendur, hópnum sínum sem gengi. Aðeins 25 uppfylltu bæði skilyrðin. Hlutfallið sem greindi frá alvarlegum brotum var hærra meðal þeirra sem uppfylltu Eurogang-skilgreininguna, 29,2 prósent, en meðal þeirra sem kölluðu hópinn sinn gengi, 18,0 prósent.
Margrét sagði við RÚV að hugtakið unglingagengi hefði ekki endilega sömu merkingu í huga ungmenna hér á landi og í Bandaríkjunum:
„Ef þú spyrð krakkana í Evrópu hvort þau tilheyri unglingagengi þá segja þau nei, vegna þess að þau líta ekki á hópinn sinn sem gengi. Það virðist ekki vera hluti af menningunni hér í Evrópu að krakkar líti á sig og hópinn sinn sem gengi, þrátt fyrir að hópurinn hafi öll sömu einkenni og gengi og geti verið jafn skaðlegur og hættulegur.“
Hún sagði jafnframt að þegar rannsóknarteymið fór í skólana hefðu sum ungmennin spurt hvað átt væri við með orðinu gengi.
„Í einhverjum tilfellum var það vegna spurningarinnar: „Ertu í gengi?“ Þá spurðu þau hvort verið væri að tala um gengi íslensku krónunnar. Þá sá ég að þetta orð hafði enga sérstaka merkingu fyrir þeim.“
Erlendur bakgrunnur skýrði ekki þátttökuna
Í greininni kemur fram að ekki hafi fundist marktækt samband milli erlends bakgrunns og gengjaþátttöku. Án leiðréttingar fyrir öðrum þáttum var hlutfallið 6,1 prósent meðal innlendra ungmenna, 4,4 prósent meðal fyrstu kynslóðar innflytjenda og 7,9 prósent meðal annarrar kynslóðar. Munurinn var ekki tölfræðilega marktækur.
Margrét sagði við RÚV að rannsóknir í öðrum norrænum borgum hefðu á stundum sýnt annað, meðal annars vegna mismununar og félagslegrar útilokunar:
„Niðurstöður rannsókna á Norðurlöndum sýna það en okkar niðurstöður sýna að bakgrunnur hefur ekki marktæk tengsl við gengjaþátttöku. Það eru aðrir þættir.“
Þess í stað tengdust upplifuð mismunun og erfiðleikar innan fjölskyldu auknum líkum á þátttöku. Eftirlit foreldra reyndist sterkur verndandi þáttur: Einingaraukning á kvarða um eftirlit tengdist 57 prósenta lækkun á gagnlíkum á þátttöku. Óregla og veikt óformlegt félagslegt taumhald í umhverfi skólans tengdust einnig auknum líkum, en samþjappaður efnahagslegur vandi gerði það ekki. Hvorki aldur né kyn reyndust marktækir skýringarþættir í grunnlíkani greinarinnar.
Áróra sagði við RÚV að mikilvægt væri að grípa inn í aðstæður ungmenna í áhættuhópi:
„Eftirlit foreldra er mjög verndandi þáttur. Ekki öll börn sem tilheyra gengi á þessum aldri verða einhverjir rosalegir afbrotamenn í framtíðinni en þau eru líklegri til að brjóta af sér. Ekki aðeins er líklegra að ofbeldið verði alvarlegra heldur einnig langvarandi og að það teygist inn í fullorðinsárin. Sum börn brjóta kannski eitthvað af sér á unglingsaldri og svo hættir það bara.“
Höfundarnir benda á óvænta niðurstöðu: Ungmenni í hópum sem flokkuðust sem gengi greindu frá tiltölulega sterkri samfélagslegri tilheyrslu, sterkara en alvarlegir brotamenn sem voru ekki í slíkum hópum. Þeir varast að draga af því orsakasamband, enda er um þversniðsgögn að ræða, en telja mögulegt að hóparnir veiti jaðarsettum ungmennum auðkenni og félagslega tilheyrslu. Í samtali við RÚV lýsti Margrét því jafnframt svo að unglingar sæktu í slíka hópa vegna þess að þeim fyndist þeir félagslega útilokaðir og einangraðir.
Gögnin eru frá 2022 og 2023
Gögnunum var safnað fyrir rúmum þremur árum, áður en umræða um ofbeldi og hnífaburð, meðal annars í Breiðholti, fór á flug að undanförnu. Rannsóknin mælir því ekki þróun síðan þá. Höfundarnir vísa þó til þess, með tilvísun í skýrslu ríkislögreglustjóra frá 2024, að áhyggjur stjórnvalda af skipulögðu ofbeldi ungmenna og árekstrum milli andstæðra hópa hafi aukist á síðustu árum.
Lögreglan á höfuðborgarsvæðinu hefur á síðustu misserum einnig lagt hald á vopn í fórum barna.
Barnið með vopn og vímuefni í Breiðholti – lögregla lagði hald á hamar og hnúajárn
Höfundarnir taka fram að skólaúrtak nái ekki til nemenda sem voru fjarverandi þegar könnunin var lögð fyrir og að ungmenni sem eru mjög virk í slíkum hópum geti því verið vanmetin. Skilgreiningin nær heldur ekki til hópa sem myndast einkum á netinu.
