Helga Dögg Sverrisdóttir skrifar:

Bandaríski hagfræðingurinn Franklin D. Root sagði þau vitru orð að „ef þú veist ekki hvert þú ætlar, þá eru allir vegir jafn góðir.“ Það gæti verið dómurinn yfir danska hernum, en samkvæmt heimildum háttsettra aðila innan hersins hefur samanlögð hernaðargeta hans ekki aukist síðan 2022, þegar Rússland réðst inn í Úkraínu. Og það þrátt fyrir að ríkisstjórnin hafi skömmu eftir innrás Rússa samþykkt 155 milljarða danskra króna til að endureisa herinn, sem með „friðarávinninginn“ sem afsökun hafði nú verið skilinn eftir sem rúst eftir pólitíska vanrækslu allt frá hruni Sovétríkjanna árið 1991.

Ný vopn og búnaður

Boðaðar hafa verið stórfelldar fjárfestingar í nýjum vopnum og búnaði og ekkert gerist. Málið velkist um í varnarmálaráðuneytinu og þeim stofnunum sem heyra undir það. Þær eru skipulagðar með þeim hætti að ábyrgð á fjárfestingum og rekstri hersins er dreift á fjölda stofnana í stað þess að vera sameinuð á einum stað. Í opinbera geiranum dreifir maður ábyrgðinni. Í atvinnulífinu staðsetjum við ábyrgðina, vegna þess að við vitum að ef fleiri en einn bera ábyrgð, þá ber í raun enginn hana. Því er í dag engin ein heildstæð áætlun um rekstur og fjárfestingar danska hersins, sem er ekki til þess fallið að tryggja skynsamlega nýtingu þeirra 155 milljarða sem veittir hafa verið.

Með áköfum stuðningi Enhedslisten tókst Jafnaðarmannaflokknum að leggja niður hefðbundið skipulag hersins, þar sem yfirmaður hersins hafði framkvæmdavald og bar ábyrgð á öllum hernum innan þeirra fjárheimilda sem þingið hafði ákveðið. Í staðinn sameinuðu menn herstjórnina og varnarmálaráðuneytið, þar sem heildarábyrgðin dreifðist nú, líkt og Nílardelta, út í fjölda stofnana og herstjórna. Æðsta stjórnvaldið innan hersins er því ekki lengur yfirmaður hersins heldur ráðuneytisstjórinn í varnarmálaráðuneytinu.

Michael Hyldgaard hershöfðingi er því ekki æðsti yfirmaður hersins heldur hernaðarsérfræðilegur ráðgjafi ráðuneytisstjórans. Varnarmálaráðuneytið og stofnanir þess bera í dag ábyrgð og hafa heimildir varðandi allar fjárfestingar, kaup á skotfærum og búnaði, herstöðvar, æfingasvæði, upplýsingatækni, fjármál og allan annan rekstur. Yfirmaður hersins ber meira að segja ekki ábyrgð á eigin starfsfólki heldur ræður einungis yfir þjálfun og aðgerðum.

Sambærilegt stjórnunarbrask er ekki að finna í öðrum NATO-ríkjum og það er líklega ástæðan fyrir því að ríkisstjórnin er hætt að birta að fullu eða að hluta reglubundnar greiningar NATO á gæðum danska hersins. Þó hefur lekið út að einkunnaspjaldið sé ekki uppörvandi lesning. Það liggur nú í læstum skúffu þar sem ríkisstjórnin telur að það eigi heima.

Engu að síður stærir Mette Frederiksen forsætisráðherra sig af því að við verjum nú 2% af landsframleiðslu í herinn og heilum 3,6% áður en árið er liðið. Þegar sérfræðingar á sviði hermála telja að hernaðargeta hersins sé ekki betri en hún var árið 2022, hljóta þessi 2 og 3,6 prósent að fela í sér nokkuð hugmyndaríka bókhaldsmennsku. Þar með talið er áætlað verðmæti allrar danskrar hernaðaraðstoðar við Úkraínu og allra lífeyrisgreiðslna til starfsfólks hersins.

Skortur á búnaði

Að auki hefur í mörg ár verið brýnn skortur á jafn einföldum búnaði og bardagahjálmum, stígvélum, einkennisbúningum, felunetum og skotfærum. Okkur er þó ekki sagt mikið um það, en ekki hefur tekist að fela að herstöðvarnar líta út eins og Pútín hafi verið þar, rétt eins og launamál hersins eru hrein brandari.

Ef þetta hefði komið fyrir einhvern starfshóp í borgaralegu samfélagi hefði fólk kvartað og virkjað fjölmiðla, sem eru alltaf á höttunum eftir hneykslismálum og einhverjum sem hægt er að vorkenna. Ef maður kvartar hins vegar sem liðsforingi yfir skorti og slæmum starfsskilyrðum innan hersins, ætti maður ekki að reikna með áframhaldandi starfsframa. Í hernum þegir maður og tekur því sem að höndum ber.

Það er einmitt þessi omertà-menning, þöggunarmenningin, sem er stærsta vandamál hersins. Jafnvel stærra vandamál en vonlaust skipulag og stjórnun. Brottfall hæfs starfsfólks úr hernum er skelfilegt. Allir vilja fara út. Enginn vill koma inn. Launamunurinn milli einkafyrirtækja og hersins er gífurlegur. Stjórnmálamenn lofa úrbótum en halda samt að sér höndum vegna þess að þeir óttast keðjuverkun: ef fyrst yrði veitt veruleg launahækkun til liðsforingja, yfirmanna og sérfræðinga, myndu lögreglumenn, hjúkrunarfræðingar og annað starfsfólk rísa upp á afturfæturna og krefjast sambærilegra bóta.

Jafnvel virðist sem margir sæki í nám í liðsforingjaskólum með það skýra markmið að flýja sem fyrst yfir í einkageirann, þar sem liðsforingjamenntun er eftirsótt.

Enginn til að stjórna tækjunum

Herinn og stjórnmálamennirnir hafa því komið sér í þá stöðu, að þótt keyptar séu freigátur, loftvarnarkerfi og eldflaugakerfi sé enginn til að stjórna þessum dýra búnaði. Það tekur tíu ár að mennta skipstjóra á herskip eða sem yfirmann herfylkis í landhernum. Í atvinnulífinu er hægt að skipta fljótt út yfirmanni eða sérfræðingi ef boðið er upp á aðlaðandi laun. Það er ekki hægt í hernum, þar sem nýliðun verður óhjákvæmilega að fara fram innan frá.

Ríkisstjórnin hefur áform um að lengja og auka umfang herskyldunnar, en rétt eins og engin heildstæð áætlun er til fyrir herinn í heild, er heldur engin hernaðarleg áætlun um hvernig koma eigi herskyldunni í framkvæmd. Í dag eru ekki til nægilega margir liðsforingjar og yfirmenn til að annast þjálfunina og enginn veit almennilega hvert markmiðið með henni er. Eiga herskyldumennirnir að vera varðsveit sem verndar mikilvæga innviði eða eiga þeir að verða hluti af bardagasveitum landhersins í fremstu víglínu, í herflokkum og herfylkjum?

Skortur á heildstæðri hernaðaráætlun, vonlaust skipulag, léleg launa- og starfskjör og umfangsmikið brottfall úr hernum getur aðeins stafað af því að stjórnmálamennirnir hafi snúið baki við vandamálunum í þeirri von að hægt sé að halda sökkvandi herskipinu á floti þar til stríðinu í Úkraínu lýkur.

Þá muni „friðarávinningurinn“ snúa aftur og 155 milljarða fjárveitingin geti verið notuð til að efla velferðarkerfið.

Það sem kjósendur vilja innst inni.

Heimild: Asger Aamund: FORSVARET DER FORSVANDT I VELFÆRDSTÅGEN – Asger Aamund