Þá er einnig lagt til að ekki skipti máli þótt annar maður greiði eða heiti endurgjaldi fyrir vændi en sá sem það þiggur og að lokum að saknæmisstig vegna vændiskaupa verði bæði ásetningur og gáleysi að því er varðar aldur barns.
Frumvarpsdrögin voru birt í samráðsgátt stjórnvalda á föstudag og eru til samráðs til 2. október. Í samráðsgáttinni segir að markmiðið með breytingunum sé að draga úr eftirspurn eftir vændi, þar á meðal barnavændi, draga úr mansali í kynferðislegum tilgangi og taka fast á skipulagðri glæpastarfsemi og kynferðisbrotum. Jafnframt er frumvarpinu ætlað að styrkja refsivernd einstaklinga sem verða fyrir vændi eða vændismansali og endurspegla þá afstöðu löggjafans að ekki sé ásættanlegt að líta á mannslíkamann sem söluvöru.
„Almenn og sérstök varnaðaráhrif refsinga verða að vera nægileg til að draga úr kerfisbundinni eftirspurn eftir vændi,“ segir á vef samráðsgáttarinnar.
200 þúsund fyrir fyrsta brot
Í drögunum má sjá að frumvarpið var unnið af refsiréttarnefnd. Þar segir að lögunum hafi upprunalega verið breytt árið 2009 og þá farið svokölluð „sænsk leið“ sem refsar kaupanda en ekki seljanda í þeim tilgangi að uppræta vændi. Það hafi þó ekki tekist og að lögregla telji að það sé að mestu drifið áfram af skipulagðri glæpastarfsemi. Grunur sé um að stór hluti þeirra kvenna sem auglýstar eru í vændi sé þolendur mansals.
Í frumvarpinu segir að það hafi skapað vanda að hægt sé að ljúka slíkum málum með lögreglustjórasekt og að fjárhæðir sekta hafi verið of lágar.
Í samræmi við dómaframkvæmd komi til dæmis fram í fyrirmælum ríkissaksóknara nr. 1/2025 að heimilt sé að sekta fyrir fyrsta brot og að sektin eigi að vera 200 þúsund. Varnaðaráhrifin séu ekki nægileg með þessu og af því tilefni er lagt til að sektir séu afnumdar sem refsing við vændiskaupum. Staðan verður þá sú að annars vegar munu brotin fangelsisrefsingu og hins vegar leiðir af því að ekki verður lengur heimilt að ljúka þeim með lögreglustjórasekt heldur munu þau leiða til útgáfu ákæru og dómsmáls.
Sambærilegar breytingar í Svíþjóð
Í drögum frumvarpsins segir að sambærilegar breytingar hafi verið gerðar í Svíþjóð í fyrra í þágu sama tilgangs. Þar er einnig nokkuð ítarlega fjallað um þau sjónarmið sem liggja að baki því að refsa fyrir vændiskaup. Fyrst sé það til að draga úr eftirspurn vegna þess að vændi getur verið ein leið til að misnota einstakling kynferðislega.
„Oft er vændiskaupandi í reynd að notfæra sér bága félagslega og fjárhagslega stöðu eða bakgrunn vændisseljanda til að kaupa aðgang að líkama hans í kynferðislegum tilgangi. Segja má að oft öðlist vændiskaupendur aðgang að líkama vændisseljenda vegna eymdar og neyðar þeirra. Vændisseljendur eru oft þolendur mansals og/eða annarra aðstæðna. Að minnsta kosti er staðan oft sú að vændiskaupendur láta sér aðstæður vændisseljenda í léttu rúmi liggja, þ. á m. hvort vændisseljendur séu þolendur mansals eða þvingaðir eða neyddir til að taka þátt í vændinu. Í það minnsta kynna vændiskaupendur sér oft ekki nánari aðstæður séu þeir á annað borð ekki kunnugir þeim eða hafi grun um þær,“ segir í drögunum.
Oftast neyddar í vændi
Þar er einnig vikið að því að þó svo að einhverjir selji vændi af fúsum og frjálsum vilja, og án þess að vera í þeim bágu aðstæðum sem leiða einstaklinga oftast út í vændissölu eða hafa verið þolendur kynferðisbrota í æsku, sem virðist oft vera reyndin með vændisseljendur, verði ekki horft fram hjá því að oft og tíðum er það ekki staðan.
„Líta verður til þess hvernig málum er almennt háttað. Þessu tengt verður að horfa til þess að í meirihluta tilvika er vændiskaupandi karl og vændisseljandi kona þótt dæmi séu um annað. Af þeim sökum ber að líta til þess að vændiskaup eru kynbundin brot sem beinast öðru fremur að konum og stúlkum. Vændi tengist því mismunun á grundvelli kyns og getur verið skaðlegt jafnrétti kynjanna,“ segir í drögum frumvarpsins.
Því verði að líta til þess valdaójafnvægis sem sé á milli kaupanda og seljanda vændis. Þá verði enn fremur ekki litið fram hjá því að „samþykki“ konu sem er neydd í vændi eða mansal sé lítils eða einskis virði í reynd. Þær geti verið neyddar til að taka á móti mörgum „kúnnum“ á dag og til að taka þátt í kynlífsathöfnum sem þær hafa ekkert eða lítið að segja um. Þá segir einnig að óásættanlegt sé að líkami kvenna eða stúlkna sé álitinn kynferðisleg söluvara og að líta verði til þess hvort að almenn og sérstök varnaðaráhrif séu nægjanleg samkvæmt núgildandi lögum og hvernig sé unnt að auka refsivernd ekki síst barna.
Sektargreiðsla ekki í samræmi við sjónarmið
Þá segir að núverandi framkvæmd um lágar sektargreiðslur, sem kunni að vera lokið með lögreglustjórasekt, sé ekki í góðu samræmi við framangreind sjónarmið. Frumvarpið byggi því á því að refsing eigi að svara til alvarleika brotsins.
Í drögum frumvarpsins segir að ekki verði séð að breytingin hafi í för með sér sérstök útgjöld fyrir ríkissjóð en auknu fjármagni hafi verið varið til lögreglunnar á undanförnum árum vegna skipulagðrar brotastarfsemi, þar á meðal vændis og mansals. Rík áhersla verður, samhliða innleiðingu, á að safna tölfræði með reglubundnum hætti frá lögreglu, Bjarkarhlíð og Stígamótum, auk þess sem samráð verður aukið við samtök sem starfa með þeim einstaklingum sem breytingarnar varða.
