Svala segir að hin svokallaða bann- og refsistefna, að banna ákveðin vímuefni og síðan refsa fólki fyrir að nota þau, skili í raun engum árangri. Þetta sýni ótal rannsóknir fram á.
„Upprunalega átti þetta að vera að draga úr efnum í umferð, draga úr þessum mikla skaða sem efnin valda og draga úr aðgengi að efnum.“
Núverandi stefna hafi ekki náð neinum af þessum markmiðum sínum.
„Þar af leiðandi eru lönd, og sérstaklega borgir úti í heimi, farin að endurskoða stefnuna. Refsilöggjöfin er ekki að skila neinum árangri og hún er gríðarlega kostnaðarsöm. Það eru margir milljarðar á ári sem íslenska ríkið setur í að halda uppi allri þessari löggæslu, eftirliti og haldlagningum. Þetta er endalaust fjármagn sem fer í þetta.“
Vill opna á umræðu um nýja nálgun á málaflokkinn
Tímabært sé að taka upp nýja stefnu og Svala segir Alþjóðaheilbrigðismálastofnunina (WHO) afdráttarlausa um hvaða fyrirkomulag virki best. Það sé sama fyrirkomulag og Ísland hafi á sölu áfengis þar sem ríkið ræður hvað sé til sölu, hver megi kaupa það, hvar sé hægt að kaupa það og hvenær.
„Ég held að við þurfum að þora að stoppa og skoða hvaða árangri þetta hefur skilað okkur. Svíþjóð lét gera rannsókn í fyrra á sinni löggjöf og það kom í ljós að hún fékk algjöra falleinkunn. Hún hefur ekki skilað neinum árangri miðað við það sem hún upprunalega átti að gera.“
Best sé að byrja á vægari efnum eins og kannabis, sem er unnið úr kannabisplöntunni og oft reykt, og sílósíbín, skynbreytandi efni sem finna má í sumum sveppategundum. Meðan þau séu ólögleg sé salan í höndum glæpahópa. Svala segir núverandi kerfi bjóða hættunni heim.
„Það er engin neytendavernd. Þú veist ekkert hvað er í efnunum sem þú ert að kaupa og það er gríðarlegt ofbeldi í þessu.“
Kókaín flæðir inn í landið sem aldrei áður
Yfirvöld hafa haldlagt gífurlegt magn fíkniefna á Íslandi undanfarið. Það að verðið skuli ekki breytast á markaðnum við þessar stóru haldlagningar sýnir hið mikla framboð á markaðnum og hina sívaxandi eftirspurn að mati starfsfólks og sjálfboðaliða Matthildar.
„Nú erum við að þjónusta fólk með mjög alvarlegan kókaínvanda og við sjáum að þó að það sé stór haldlagning ofan í aðra haldlagningu þá virðist það ekki hafa þau áhrif að það sé minna framboð, allavega til lengdar. Það er alltaf aðgengi. Verðið á kókaíni hefur ekki verið mikið að breytast á síðustu mánuðum þrátt fyrir þessar stóru haldlagningar. Við finnum að það er enn þá mjög mikið efni í umferð.“
Þá ágerist líka vandi þeirra sem eru háð notkun kókaíns.
„Það er búin að vera aukning á kókaínnotkun og þróun kókaínvanda, þetta er að gerast um alla Evrópu. Sérstaklega er þetta hópurinn sem er að glíma við mjög þungan kókaínvanda og er farinn að reykja kókaín, sem kallast krakk. Það er aukning á því bæði í Evrópu og á Íslandi.“
Það séu þó alls ekki allir sem neyti kókaíns sem þrói með sér vanda, líkt og ekki allir sem noti áfengi þrói með sér vanda.
„Það er svona 10–14 prósent fólks sem þróar með sér vanda.“
Svala segir hóp þeirra sem nota kókaín fjölbreyttan.
„Í okkar þjónustu sjáum við að það er mjög fjölbreyttur hópur fólks á Íslandi sem er að þróa með sér kókaínvanda, tuttugu og fimm prósent af okkar skjólstæðingum eru í vinnu, tíu prósent heimilislausir – þetta er bara mjög fjölbreyttur hópur.“
Svala áætlar að hópur þeirra sem glími við mjög þungan kókaínvanda og reyki efnið á hverjum degi telji um 150 manns.
Lögleiðing auki ekki neyslu til lengri tíma
Lögleiðing vímuefna vekur upp áhyggjur um aukna neyslu. Svala bendir til rannsókna sem farið hafa fram í löndum sem þegar hafa lögleitt notkun kannabis.
„Við eigum til góðar rannsóknir hvað varðar notkun á kannabis eftir breytingu á löggjöf. Við sjáum að fyrstu tvö árin er notkun á kannabis annaðhvort sú sama eða eykst aðeins, en fljótlega fer hún niður og verður eins og fyrir.“
Mikilvægt sé þó að hafa í huga að það sé ekki eitt af markmiðum lögleiðingar að draga úr neyslu heldur að draga úr áhættunni sem henni fylgi og draga úr ofbeldinu sem fylgi markaði ólöglegra vímuefna.
„Kannabis er núna framleitt ólöglega með gríðarlega háu magni THC sem er slæmt og eykur líkur á geðrofseinkennum. Þegar þú regluvæðir er hægt að setja ramma utan um það hvað má selja og hvað má framleiða – alveg eins og við gerum með áfengi. Það má ekkert selja áfengi þar yfir ákveðnu prósentumagni því það gæti reynst banvænt. Þetta þurfum við líka að gera annars staðar.“
Skapar öruggara samfélag
Svala segir regluvæðingu líka góða fyrir ungmenni.
„Í dag er ekkert aldurstakmark. Það getur hver sem er farið á ólöglega vímuefnamarkaðinn og keypt sér efni. Það er mjög mikið áhyggjuefni að ungmenni geti keypt hvaða efni sem er og að það sé jafnvel erfiðara að redda sér áfengi. Það er af því að þar er regluvæðing og stýring og þar er það sem við þurfum að taka.“
Rúsínan í pylsuendanum er síðan skatttekjurnar sem þetta mun færa ríkissjóði, tekjur sem fara í dag í að halda úti glæpastarfsemi á Íslandi.
„Það eru gífurlegir fjármunir í þessu, sérstaklega í kannabis. Það myndi koma í ríkiskassann sem myndi skapa gríðarleg tækifæri,“ segir Svala, en með nýjum tekjustofnum væri hægt að halda úti öflugra forvarnarstarfi, skaðaminnkandi þjónustu og tryggja gott meðferðarstarf á Íslandi.“
