Vilja koma í veg fyrir að alvarlegir brotamenn geti falið fortíð sína með nafnbreytingu
Sigurður Helgi Pálmason, þingmaður Flokks fólksins, vill að stjórnvöld geti synjað einstaklingum sem hlotið hafa þunga fangelsisdóma fyrir alvarleg afbrot um nafnbreytingu, ef ástæða er til að ætla að breytingin geti stofnað réttindum annarra í hættu. Frumvarp þess efnis hefur þegar verið lagt fram á Alþingi og nýtur stuðnings þingmanna úr nokkrum stjórnmálaflokkum.
Málið var til umfjöllunar í Kastljósi RÚV þar sem rætt var við Sigurð Helga um tilgang fyrirhugaðra lagabreytinga.
Frumvarpið var lagt fram 22. október síðastliðinn sem 274. mál á 158. löggjafarþingi. Það er endurflutt frá síðasta þingi, en hefur tekið breytingum í kjölfar athugasemda sem bárust við fyrri meðferð þess.
Þriggja ára fangelsisdómur forsenda synjunar
Samkvæmt frumvarpinu yrði Þjóðskrá Íslands heimilt að synja umsókn um nafnbreytingu ef einstaklingur hefur hlotið óskilorðsbundinn fangelsisdóm í þrjú ár eða lengur fyrir alvarlegt brot gegn almennum hegningarlögum.
Heimildin yrði þó ekki sjálfvirk.
Tvö önnur skilyrði þyrftu einnig að vera uppfyllt:
- Upplýsingar um refsidóminn mættu ekki hafa verið afmáðar úr sakaskrá viðkomandi.
- Ástæða þyrfti að vera til að ætla að nafnbreyting gæti stofnað réttindum annarra í hættu með hliðsjón af sakaferli umsækjanda.
Frumvarpið felur því ekki í sér almennt bann við nafnbreytingum allra sem hafa hlotið refsidóma.
Þess í stað er lagt til að stjórnvöld fái sérstaka synjunarheimild í afmörkuðum tilvikum.
Þjóðskrá gæti fengið heimild til að kanna sakaskrá
Samkvæmt frumvarpinu yrði Þjóðskrá Íslands heimilt að afla upplýsinga úr sakaskrá til að staðreyna hvort skilyrði synjunar séu uppfyllt.
Slík upplýsingaöflun yrði þó háð samþykki umsækjanda.
Breytingin myndi því skapa sérstaka lagaheimild til að kanna tiltekna þætti sakaferils við afgreiðslu umsókna um nafnbreytingu.
Í núgildandi lögum um mannanöfn, nr. 45/1996, er almennt gert ráð fyrir að Þjóðskrá geti heimilað breytingar á eiginnöfnum, millinöfnum og kenninöfnum þegar gildar ástæður mæla með því.
Nýja ákvæðinu er ætlað að bæta við heimild til synjunar þegar alvarleg brotasaga og hætta fyrir réttindi annarra fara saman.
Nítján þingmenn standa að frumvarpinu
Sigurður Helgi Pálmason er fyrsti flutningsmaður frumvarpsins, en alls standa 19 þingmenn að því.
Þeir koma úr nokkrum stjórnmálaflokkum, bæði stjórnar- og stjórnarandstöðuflokkum.
Meðal flutningsmanna eru Ásthildur Lóa Þórsdóttir, Bergþór Ólason, Dagur B. Eggertsson, Diljá Mist Einarsdóttir, Guðlaugur Þór Þórðarson, Halla Hrund Logadóttir, Jón Gnarr og Snorri Másson.
Þessi breiði hópur flutningsmanna bendir til þess að tillagan njóti stuðnings þvert á flokkslínur.
Það tryggir þó ekki að frumvarpið verði samþykkt óbreytt.
Réttindi brotaþola og friðhelgi einkalífs
Frumvarpið vekur mikilvægar spurningar um jafnvægið milli verndar almennings og réttinda einstaklinga sem hafa lokið afplánun refsingar.
Annars vegar geta nafnbreytingar í ákveðnum tilvikum torveldað öðrum að átta sig á brotasögu einstaklings.
Hins vegar getur nafnbreyting verið eðlilegur hluti af einkalífi fólks og endurhæfingu eftir afplánun.
Því skiptir máli að fyrirhuguð synjunarheimild sé afmörkuð, byggð á málefnalegum sjónarmiðum og háð einstaklingsbundnu mati.
Samkvæmt frumvarpinu nægir ekki eitt og sér að umsækjandi hafi hlotið alvarlegan refsidóm. Einnig þarf að liggja fyrir ástæða til að ætla að nafnbreyting geti stofnað réttindum annarra í hættu.
Þetta skilyrði er sérstaklega mikilvægt út frá meðalhófi og réttindavernd.
Frumvarpið bíður þinglegrar meðferðar
Samkvæmt skráningu Alþingis var frumvarpinu útbýtt 22. október 2026 sem þingskjali 301.
Það hefur ekki verið samþykkt og engar breytingar á lögum um mannanöfn hafa tekið gildi á grundvelli þess.
Verði frumvarpið að lögum mun Þjóðskrá Íslands fá nýja heimild til að synja um nafnbreytingu í þeim afmörkuðu tilvikum sem frumvarpið skilgreinir.
Málið mun því væntanlega kalla á umræður um réttindi brotaþola, persónuvernd og það hversu langt stjórnvöld eigi að ganga í að takmarka möguleika einstaklinga með alvarlega brotasögu til að breyta um nafn.
Heimildir:
Alþingi – Frumvarp til laga um breytingu á lögum um mannanöfn, þingskjal 301, 274. mál, 158. löggjafarþing:
https://www.althingi.is/altext/158/s/0301.html
Alþingi – Ferill þingmáls nr. 274:
https://www.althingi.is/thingstorf/thingmalalistar-eftir-thingum/ferill/158/274/
RÚV – Kastljós og fréttaumfjöllun 12. nóvember 2026:
