Norðurlöndin undirbúa nýjan varnarsamning – Ísland tekur þátt í auknu varnarsamstarfi innan NATO
Ísland, Noregur, Danmörk, Svíþjóð og Finnland hafa ákveðið að hefja vinnu við nýjan norrænan varnarsamstarfssamning sem ætlað er að auka samþættingu varnarmála Norðurlandanna og styrkja sameiginlegar varnir þeirra innan Atlantshafsbandalagsins. Ákvörðunin var tekin á fundi varnarmálaráðherra Norðurlandanna í Osló 11. og 12. nóvember.
Samkvæmt sameiginlegri yfirlýsingu ríkjanna markar ákvörðunin upphaf nýs kafla í norrænu varnarsamstarfi, þar sem Evrópuríki taka aukna ábyrgð á eigin öryggi.
Íslenska utanríkisráðuneytið staðfesti ákvörðunina í tilkynningu fimmtudaginn 12. nóvember 2026.
Markmiðið er að skapa skýrari lagalegan grundvöll fyrir auknu varnarsamstarfi og auðvelda norrænu ríkjunum að samhæfa aðgerðir sínar.
Vilja gera Norðurlöndin að samþættara varnarsvæði
Á fundinum í Osló var lögð áhersla á að fjarlægja lagalegar og stjórnsýslulegar hindranir sem geta torveldað samstarf milli norrænu ríkjanna.
Tore O. Sandvik, varnarmálaráðherra Noregs, sagði að markmiðið væri að gera herafla Norðurlandanna kleift að starfa saman með skilvirkari hætti yfir landamæri.
Norrænu ríkin hafa á undanförnum árum aukið sameiginlegar æfingar, samhæfingu og samstarf um öryggis- og varnarmál.
Sérstaklega hefur samstarfið þróast eftir að Finnland og Svíþjóð gengu í Atlantshafsbandalagið.
Nú eru öll fimm Norðurlöndin aðilar að NATO, sem skapar ný tækifæri til sameiginlegrar skipulagningar.
Um 250 orrustuþotur og 100 þúsund hermenn
Samkvæmt upplýsingum norska varnarmálaráðuneytisins ráða Norðurlöndin sameiginlega yfir um 250 nútímalegum orrustuþotum og tæplega 145 herskipum.
Þá eru um 100 þúsund hermenn í herafla ríkjanna á friðartímum.
Þessar tölur eiga við Norðurlöndin í heild, en Ísland hefur ekki eigin fastaher.
Sandvik segir að aukin samhæfing geti gert ríkjunum kleift að nýta sameiginlega varnargetu sína betur.
Markmið norskra stjórnvalda er að Norðurlöndin verði eitt samþættasta varnarsvæði Evrópu.
Rússland nefnt helsta öryggisáskorunin
Í sameiginlegri yfirlýsingu Norðurlandanna er innrás Rússlands í Úkraínu nefnd alvarlegasta áskorunin við öryggi ríkjanna.
Ríkin ítreka jafnframt stuðning sinn við Úkraínu á sviði stjórnmála, varnarmála, fjármála og mannúðaraðstoðar.
Á fundinum var einnig fjallað um aukna ábyrgð Evrópuríkja á eigin vörnum og nauðsyn þess að styrkja fælingarmátt Atlantshafsbandalagsins.
Norrænu ríkin líta á fyrirhugaðan varnarsamning sem viðbót við núverandi samstarf innan NATO, en ekki sem sjálfstætt varnarbandalag.
Hvaða áhrif hefur samningurinn á Ísland?
Þátttaka Íslands er sérstaklega athyglisverð þar sem landið er eina norræna ríkið án eigin fastahers.
Ísland hefur hins vegar mikilvæga landfræðilega stöðu á Norður-Atlantshafi og tekur þátt í sameiginlegum vörnum NATO, meðal annars með gistiríkjastuðningi og aðstöðu fyrir bandalagsríki.
Nýi samningurinn gæti haft áhrif á samhæfingu varnaráætlana, viðbúnað, flutninga og samstarf við önnur Norðurlönd.
Enn liggur þó ekki fyrir hvaða sérstakar skuldbindingar Ísland kynni að taka á sig samkvæmt samningnum.
Ekki hefur heldur verið tilkynnt að fyrirhugaður samningur feli í sér stofnun íslensks hers eða nýjar heimildir til hernaðarstarfsemi hér á landi.
Slíkar ályktanir verða ekki dregnar af yfirlýsingu ráðherranna.
Almannavarnir einnig til umræðu
Á fundinum var jafnframt fjallað um aukið samstarf Norðurlandanna á sviði almannavarna og samfélagslegs viðnámsþróttar.
Þar kom saman norræna varnarsamstarfið, NORDEFCO, og svokallað Haga-samstarf, sem snýr að almannavörnum og viðbúnaði.
Rætt var um hvernig ríkin gætu styrkt samstarf sitt við að bregðast við áföllum og alvarlegum samfélagslegum truflunum.
Þessi þáttur samstarfsins getur haft sérstaka þýðingu fyrir Ísland, meðal annars vegna náttúruvár, mikilvægra innviða og öryggis á Norður-Atlantshafi.
Ísland átti fulltrúa á fundinum
Martin Eyjólfsson, ráðuneytisstjóri utanríkisráðuneytisins, sótti NORDEFCO-fundinn fyrir hönd Íslands.
Páll Winkel, ráðuneytisstjóri dómsmálaráðuneytisins, tók þátt í fundi Haga-samstarfsins.
Á fundinum voru einnig yfirmenn herafla Norðurlandanna og Nick Perry hershöfðingi, yfirmaður aðgerðarstjórnar NATO í Norfolk í Bandaríkjunum.
Noregur fer með formennsku í NORDEFCO á árinu 2026 en Svíþjóð tekur við formennskunni um næstu áramót.
Nýr samningur enn á undirbúningsstigi
Þótt Norðurlöndin hafi náð samstöðu um að hefja vinnu við varnarsamstarfssamning liggur endanlegur samningstexti ekki fyrir.
Ekki hefur verið tilkynnt hvenær samningurinn verði tilbúinn til undirritunar eða hvort sérstakt samþykki þjóðþinga verði nauðsynlegt í einstökum ríkjum.
Á næstu mánuðum mun því skýrast hvaða breytingar ríkin hyggjast gera á núverandi samstarfi og hvaða lagalegar skuldbindingar kunna að fylgja nýjum samningi.
Fyrir Ísland verður sérstaklega mikilvægt að skýrt komi fram hvaða áhrif samningurinn hefur á íslenska öryggis- og varnarmálastefnu, kostnað ríkisins og þær skuldbindingar sem kunna að verða teknar á sig innan NATO.
Heimildir:
Utanríkisráðuneyti Íslands, 12. nóvember 2026 – Rætt um styrkingu norræns varnarsamstarfs.
https://www.stjornarradid.is/efst-a-baugi/frettir/stok-frett/2026-11-12-2026-11-12/
Sameiginleg yfirlýsing Norðurlandanna, 12. nóvember 2026 – Joint Statement – Nordic Defence Cooperation (NORDEFCO) Ministerial Meeting.
Norska varnarmálaráðuneytið, 12. nóvember 2026 – Begynner arbeidet med nordisk forsvarsavtale.
https://www.regjeringen.no/no/aktuelt/begynner-arbeidet-med-nordisk-forsvarsavtale/id3192484/
Reuters, 12. nóvember 2026 – Nordic countries to work towards common defence deal.
