Framtíð kjarasamninga var rædd í Kastljósi kvöldsins þar sem Vilhjálmur Birgisson formaður Starfsgreinasambandsins og Bjarni Benediktsson framkvæmdastjóri Samtaka atvinnulífsins ræddust við. Þar gerði Vilhjálmur Bjarna tilboð fyrir mögulegar kjaraviðræður.
„Eru Samtök atvinnulífsins, stjórnvöld, Samband íslenskra sveitarfélaga, verslun og þjónusta og allir þessir aðilar tilbúnir til þess að skuldbinda sig til að hækka ekki vöruverð og gjaldskrár um meira heldur en verðbólgumarkmið Seðlabankans, sem er 2,5% út samningstímann,“ spurði Vilhjálmur sem telur að verðbólgan myndi með þessu fara hratt niður.
„Eins og gerðist í þjóðarsáttinni 1990, verðbólgan var 1989 25,6%, þjóðarsáttin var gerð 1990 og 1992 var verðbólgan komin niður í 1,5%,“ sagði hann.
Bjarni taldi góða hugsun á bak við tilboð Vilhjálms. „Að það komi eitthvað framlag til þess að ná tökum á verðbólgunni frá verkalýðshreyfingunni með kröfu á stjórnvöld um að þau styðji við lækkun verðlags og mér finnst sjálfsagt að það séu líka kröfur gerðar á fyrirtæki,“ sagði Bjarni sem var þó fljótur að benda á mögulega vankanta
„Þegar ég hef verið að hugsa um það að fyrirtækin á Íslandi myndu taka sig saman um að hækka verðlag í landinu nema um 2,5% þá er ég ansi hræddur um að við verðum komin í fangið á Samkeppniseftirlitinu, ef það eru samantekin ráð um þróun verðlags í landinu,“ sagði Bjarni.
Þrjár helstu ástæður núverandi ástands
Forsenduákvæði kjarasamninga brast í síðustu viku þegar verðbólga mældist 5,6%. Taka þarf ákvörðun um hvort ákvæðið verður virkjað í síðasta lagi fyrir 8. október.
Bjarni nefndi þrjá þætti sem hann taldi helstu ástæður fyrir núverandi ástandi.
„Ég held að þetta séu nokkrir samverkandi þættir,“ sagði Bjarni og nefndi fyrst að greidd laun væru umtalsvert hærri í dag en þegar kjarasamningar voru gerðir.
„Við sáum vísitölu opinberra launa í fyrra fara upp um nærri 10%,“ sagði hann.
Annað atriðið sé að í beinu framhaldi af síðustu kjarasamningum hafi ákveðnar stéttir, líkt og læknar og kennarar, farið fram á hækkun launa.
Hið þriðja sagði hann tengjast því svigrúmi sem gert sé ráð fyrir til launahækkana við gerð kjarasamninga sem sé svo ráðstafað inn í samningana með ákveðnu kostnaðarmati. Ekki sé gert ráð fyrir launaskriði.
„Og þegar menn taka allt það svigrúm af borðinu sem er til staðar og fá svo aðra hópa sem ætla að skjóta sér fram úr þá má svo lítið út af bregða,“ segir Bjarni og nefnir sem dæmi að innflutt verðbólga geti við þessar aðstæður haft verulega slæm áhrif.
Sjá má viðtalið í heild hér fyrir neðan.
Verð hækkar hratt þegar krónan veikist
Vilhjálmur benti á að íslenskt verkafólk hefði farið fram á að hófstilltir kjarasamningar yrðu gerðir árið 2024 sem hefði verið nýlunda. „Með það að markmiði að skapa skilyrði fyrir lækkun verðbólgu og vaxta,“ sagði hann.
Kostnaðarmat samninganna hafi verið 4% og sagði Vilhjálmur að Seðlabankinn hefði viðurkennt samninginn sem ágætis upplegg fyrir vaxtalækkun.
„Það voru allir mjög samstíga í að láta þetta ganga upp í upphafi en því miður er það eins og gerist svo oft að þegar blekið er þornað á samningnum þá gleyma menn sér og halda áfram að hækka verðlag eins og enginn sé morgundagurinn,“ sagði Vilhjálmur
„Fyrir vikið stöndum við frammi fyrir því að vera með verðbólgu í 5,6%.“
Vilhjálmur sagði að hægt væri að sjá miklar hækkanir á vöruverði einkaaðila og benti á að í úttekt Seðlabankans í apríl hefði verið fjallað um gengisveikingu krónunnar og hvernig hún skilar sér út í verðlag.
„Þegar gengið veikist um 1% þá hækkar vöruverð um 0,9% á 9 mánuðum en þegar það styrkist um 1% þá lækkar það um 0,2% en það tekur 30 mánuði,“ sagði Vilhjálmur og telur fyrirtæki ekki vera að axla ábyrgð gagnvart núverandi efnahagsástandi.
Bjarni bendir þó á að samspilið sé flóknara en svo að krónan hafi ein áhrif á verðlag.
Launastig í landinu áhyggjuefni
Bjarni telur helsta áhyggjuefnið vera að ómögulegt sé að standa undir launastiginu í landinu sem þrengi að samkeppnishæfni. „Við erum ekki líkleg til að standa undir launastiginu að óbreyttu ytra umhverfi,“ segir hann.
„Við erum ekki líkleg til að standa undir launastiginu að óbreyttu ytra umhverfi,“ segir Bjarni sem telur að í sjálfu sér sé ekkert að því að á Íslandi séu greidd há laun. Aðalatriðið sé að sköpuð séu skilyrði til að rísa undir því.
Hann vonast til að hægt verði að ná saman um aðgerðir til þess að bregðast við því sem hann kallaði krossgötur og nefndi þar samverkandi þætti eins og hátt gengi krónunnar, hátt launastig, háa vexti og háa verðbólgu. Hann telur þó ákveðna ástæðu til bjartsýni þar sem um leið og stöðugleiki næst séu mikil tækifæri, meðal annars í orku, útflutningi, ferðaþjónustu og tækni á Íslandi.
Aðspurður hvernig bjarga á kjarasamningum segir Bjarni það grundvallaratriði að verðmætasköpun fái að halda áfram.
„Þeirri verðmætasköpun er ógnað núna við þessar aðstæður vegna þess að samkeppnishæfnin hefur dvínað svo hratt,“ segir hann.
Þetta byrjar allt með því að ytri skilyrði fyrirtækja séu gerð hagstæð og við séum með góða uppskeru svo það sé eitthvað til skiptanna og við getum staðið undir launastiginu í landinu, segir Bjarni sem segist hafa áhyggjur af ástandinu og horfir þá til fyrirhugaðra skattahækkana á ferðaþjónustu og byggingariðnaðinn.
Ábyrgð samningsaðila mikil
Tilboð Vilhjálms til Bjarna kom í framhaldi af samantekt þar sem Vilhjálmur tók saman helstu tölur og nefndi að launasumman á íslenskum vinnumarkaði væri 1500 milljarðar.
„4% launahækkun þýðir að það kostar 59 milljarða að hækka launin,“ segir Vilhjálmur sem telur að fjármagnskostnaður fyrirtækja vegi þyngra en þær launahækkanir sem samið var um,“ segir Vilhjálmur.
„Viðskiptahagkerfið skuldar 7600 milljarða þannig að 1% lækkun vaxta myndi þýða sparnað hjá fyrirtækjunum upp á 76 milljarða,“ segir hann.
„Ef okkur Bjarna tækist að ná höndum saman um að skapa skilyrði fyrir lækkun vaxta og verðbólgu þá yrði það mesta kjarabót ekki bara fyrir heimilin heldur líka fyrir fyrirtækin, fyrir ríkissjóð og fyrir sveitarfélögin, þannig að ábyrgðin okkar er gríðarleg.
