„Íslandi er að miklu leyti stjórnað af hagsmunahópum. Það er meiri háttar mál að lenda upp á kant við þá.“
Þetta er tilvitnun í Ásgeir Jónsson seðlabankastjóra. Ummælin féllu í viðtali í apríl 2021 um fyrstu reynslu hans í þessu ábyrgðarmikla embætti. Í dæmaskyni tilgreindi hann stórt sjávarútvegsfyrirtæki.
Svo sterk skoðun á því hverjir stjórna Íslandi að miklu leyti, og það úr húsi Seðlabankans, sætti eðlilega nokkrum tíðindum fyrir fimm árum.
Í beinu framhaldi var þáverandi formaður bankaráðs Seðlabankans, Gylfi Magnússon prófessor, kallaður í Kastljós. Þar sagði hann: „Þetta er raunverulegt vandamál.“ Í viðtali í Kjarnanum sagði hann síðan: „Ekki er annað hægt en að líta til útgerðarinnar og baráttunnar um auðlindagjaldið í þessum efnum.“
Þegar Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir formaður Viðreisnar spurði Katrínu Jakobsdóttur þáverandi forsætisráðherra hvort hún væri sammála seðlabankastjóra var svarið að hann hefði mátt skýra ummælin betur svo skilja mætti við hvað væri átt!
Hótanir í fyrra og aftur núna
Ýmsir talsmenn fyrirtækja í sjávarútvegi hafa upp á síðkastið látið í veðri vaka að þeir muni segja upp öllu starfsfólki og selja veiðiréttinn til útlendinga verði af Evrópusambandsaðild.
Boðskapurinn er einfaldur: Við ætlum að græða á þessu og leggja sjávarplássin í auðn hætti ríkisstjórnin ekki við að leyfa þjóðinni að ákveða um framhald aðildarviðræðna. Við eigum þetta. Við megum þetta. Skýrari getur hótunin ekki verið.
Fyrir ári hótuðu þeir sömu að segja upp starfsfólki og loka vinnslustöðvum ef ríkisstjórnin hætti ekki við áform um lítils háttar hækkun á gjaldi fyrir ótímabundinn einkarétt til að hagnýta fiskveiðiauðlindina.
Hótanir ýttu þjóðarsátt út af borðinu
Árið 2000 var gerð sátt á milli stjórnmálaflokka og hagsmunasamtaka í sjávarútvegi um að setja ákvæði í stjórnarskrá um þjóðareign auðlindarinnar og tímabundinn nýtingarrétt. Sú sátt gufaði síðan upp án rökstuðnings.
Í kosningunum 2017 og 2021 hétu sex flokkar með um það bil tvo þriðju hluta kjósenda á bak við sig að gera þessa gömlu sátt loks að veruleika. Þrátt fyrir ítrekaðar tilraunir af hálfu Viðreisnar varð engu um þokað.
Ástæðan: Skýr skilaboð um að á þetta yrði litið sem árás á sjávarútveginn með alvarlegum afleiðingum fyrir sjávarplássin. Það dugði að einn flokkur í ríkisstjórn hlýddi kallinu. Meira þurfti ekki til að ýta þjóðarsátt út af borðinu.
Óttast að þjóðareignin verði stjórnarskrárbundin
Áhyggjur seðlabankastjóra og formanns bankaráðs Seðlabankans frá 2021 komu ósjálfrátt upp í hugann þegar talsmenn sjávarútvegsfyrirtækjanna fóru á dögunum enn og aftur að kalla úlfur, úlfur. Nú vegna þjóðaratkvæðagreiðslunnar.
Að þessu sinni er hótunin þó broslegri en fyrr. Einfaldlega vegna þess að utanríkisráðherra sagði strax í byrjun að hún myndi ekki skrifa undir samning nema yfirráð Íslands yfir auðlindinni yrðu tryggð. Að auki liggur fyrir að þjóðin fær að segja álit sitt á ný þegar hugsanleg samningsniðurstaða liggur fyrir.
Þar af leiðir að ekkert bendir til þess að hluthafarnir geti gert hótunina að veruleika.
Líklegt er því að hótunin nú sé í reynd vegna ótta um allt annað. Það er ótti um að samfara stjórnarskrárbreytingu vegna aðildar verði þjóðarsáttin um sameign þjóðarinnar og tímabundinn veiðirétt á endanum bundin í stjórnarskrá.
Verðmætustu eigninni fórnað fyrir sérhagsmuni
Sá ótti er raunverulegur vegna þess að núverandi ríkisstjórn sýndi í verki í fyrra að hún tekur almannahagsmuni fram fyrir sérhagsmuni í þessum átökum.
Samtök atvinnulífsins hafa kúvent afstöðu sinni til þjóðaratkvæðagreiðslu. Það er vísbending um að sérhagsmunaöfl hafi náð sterkari tökum innan samtakanna en áður var. Og hótanirnar eru líka vísbending um að þau kunni að fara í sams konar áróðursherferð gegn því að þjóðin fái að ráða þessari vegferð eins og þau ráku gegn ríkisstjórninni í fyrra í samspili með stjórnarandstöðunni.
Ekki er unnt að ganga út frá því sem vísu að slík herferð endi jafn snautlega nú og þá.
Í tengslum við umræðu um að Samtök atvinnulífsins hefðu kúvent afstöðu sinni án rökstuðnings og mats á nýjum aðstæðum sagði Margrét Kristmannsdóttir fyrrum varaformaður samtakanna:
„Í stuttu máli virðist atvinnupólitík hafa vikið fyrir flokkspólitík, sem rýrir trúverðugleika þessara samtaka – þeirra verðmætustu eign!“
Möguleg viðbrögð við endurteknum hótunum
Þótt borðleggjandi sé að hvorki núverandi ríkisstjórn né þjóðin myndu samþykkja aðildarsamning, sem gerði hluthöfum sjávarútvegsfyrirtækjanna kleift að selja veiðirétt þjóðarinnar úr landi, er rík ástæða fyrir atvinnuvegaráðherra og forsætisráðherra að íhuga varnaraðgerðir gegn þessum síendurteknu hótunum.
- Þannig ætti tafarlaust að setja lög sem takmarka eignarhald á útgerðum, með aflaheimildir þjóðarinnar, við þá sem hafa að minnsta kosti í fimm ár samfellt haft lögheimili á Íslandi.
- Einnig væri rétt að ríkisstjórnin gæfi út yfirlýsingu um að hún muni við lok kjörtímabilsins leggja til stjórnarskrárbreytingu, sem tæki af skarið um þjóðareign á fiskveiðiauðlindinni.
Aðvörunarorð seðlabankastjóra fyrir fimm árum snerust í raun og veru um lýðræðið. Einmitt þess vegna er mikilvægt að ríkisstjórnin loki ekki augunum þegar hagsmunaöflin hafa enn á ný í hótunum við lýðræðislega kjörin stjórnvöld, sjávarbyggðirnar og launafólkið sem vinnur í sjávarútveginum.
