Samgöngusáttmáli höfuðborgarsvæðisins er þeirrar náttúru að sveitarfélögin ráða skipulaginu en ríkissjóður þarf að samþykkja að borga brúsann. Svo þarf að semja um loftslagsmarkmiðin.
Að baki þessum sjö ára gamla sáttmála eru undirskriftir, sem sýna víðtækustu pólitísku samstöðu um opinberar framkvæmdir á lýðveldistímanum. Samt hefur tæpast verið meira ósætti um nokkurn annan hlut.
Nú eru þessi gríðarlegu fjárframlög ríkissjóðs helsta átakaefnið í borgarstjórnarkosningunum.
Stöðvunin nær líka til framkvæmda fyrir einkabíla
Miðflokkurinn ætlar að segja samningnum upp og Sjálfstæðisflokkurinn að krefjast endurskoðunar frá grunni á fjárframlögum ríkisins og skipulagi, sem tekur til sex sjálfstæðra sveitarfélaga.
Síðasta endurskoðun, sem einvörðungu snerist um kostnaðarmat, tafði framkvæmdir um næstum tvö ár í fjármálaráðherratíð fyrrum formanns Sjálfstæðisflokksins. Af því má ráða að uppsögn eða endurskoðun frá grunni á fjárhæðum, skipulagi og loftslagsmarkmiðum geti ekki tekið skemmri tíma en fjögur til fimm ár.
Þessir tveir flokkar eru því í raun og veru að boða stöðvun allra samgönguframkvæmda á höfuðborgarsvæðinu, Reykjavík og nágrannasveitarfélögum, allt næsta kjörtímabil. Þetta er enn augljósara í því ljósi að flokkarnir hafa ekki sett fram neinar útfærðar hugmyndir um eitthvað annað.
Og það sem meira er: Endurskoðunin og framkvæmdastöðvunin á að gerast strax og mun ná jafnt til umferðarmannvirkja fyrir einkabíla sem almenningssamgangna enda ekki unnt að slíta annan þáttinn frá hinum.
Þegja um afleiðingarnar
Skoðanakannanir benda til þess að margir kjósendur vilji þessa tafarlausu stöðvun framkvæmda.
Hitt kann líka að vera að flokkarnir hafi einfaldlega ekki upplýst kjósendur um að uppsögn og endurskoðun frá grunni kalli á langa og flókna samninga um nýtt umferðarskipulag við fimm sveitarfélög og við ríkissjóð um fjárframlög og loftslagsmarkmið.
Augljóst ætti að vera að uppsögn og endurskoðun frá grunni strax leiðir sjálfkrafa til þess að allar fjárveitingar frestast strax um óákveðinn tíma alveg eins og síðast þegar Sjálfstæðisflokkurinn bað um endurskoðun, sem hann framkvæmdi sjálfur og lauk fyrir aðeins tveimur árum.
Ábyrgðin á að upplýsa kjósendur um þessar augljósu afleiðingar hvílir vitaskuld á þeim flokkum, sem hlut eiga að máli.
En svo má líka spyrja til hvers fjölmiðlar eru, sem ekki varpa ljósi á báðar hliðar svo afgerandi stefnu með jafn alvarlegum afleiðingum fyrir samgöngur á höfuðborgarsvæðinu öllu.
Sjálfstæðisflokkurinn stærsti pólitíski aðilinn að samgöngusáttmálanum
Samgöngusáttmálinn gerir ráð fyrir að jafn miklum fjármunum verði varið til samgöngumannvirkja fyrir einkabíla og umbreytinga vegna betri almenningssamgangna. Eftir sem áður er reiknað með að megin þorri allra ferða verði með einkabílum. Fram til þessa hefur stærsti hluti framlaga frá ríkinu farið í framkvæmdir vegna einkabílaumferðar.
Sjálfstæðisflokkurinn hefur verið stærsti pólitíski aðilinn að sáttmálanum. Í byrjun var hann gerður af fjármálaráðherra flokksins og meirihlutum flokksins í fimm bæjarfélögum ásamt með borgarstjóranum í Reykjavík, sem kom frá Samfylkingu.
Klofningur í Sjálfstæðisflokknum hefur á hinn bóginn alltaf þýtt að hann hefur ýmist verið með eða á móti og stundum hvort tveggja samtímis. Nú hefur Miðflokknum tekist að draga flokkinn út í algjörar ógöngur, sem í raun þýða frestun allra samgönguframkvæmda í mörg ár bæði fyrir einkabíla og almenningssamgöngur.
Framsókn, Viðreisn og VG, eiga aðild að sáttmálanum með þátttöku í ríkisstjórnum og meirihlutum í sveitarfélögum, sem samþykkt hafa sáttmálann. Aftur á móti er Miðflokkurinn skuldbindingalaus að þessu leyti.
Vinstri fjármálastjórn Sjálfstæðisflokksins
Fjármálaráðherra Sjálfstæðisflokksins ákvað með áritun undir fyrstu útgáfu sáttmálans að helmingur af heildarframkvæmdum yrði fjármagnaður með sérstökum umferðarskatti á íbúa höfuðborgarsvæðisins.
Fyrst var álagningu þessa skatts frestað fram yfir kosningar 2021. Eftir tveggja ára töf við endurskoðun fjárhæða, sem ríkið sjálft áætlaði með gagnrýniverðri ónákvæmni, var ákveðið að fresta álagningu skattsins til 2029. Fram til þess tíma eru framkvæmdir að mestu fjármagnaðar með lánum.
Trúlega hefur Sjálfstæðisflokkurinn aldrei ætlað að standa við skuldbindingar um fjármögnun framkvæmdanna. Sé það rétt mat minnir það helst á ábyrgðarlausustu vinstri stjórnir á síðustu öld.
Kosturinn við vindhanapólitík er sveigjanleiki í samningum
Ný forysta Sjálfstæðisflokksins hefur nú formlega ákveðið að hlaupa frá þessari skuldbindingu fyrrverandi formanns. Að auki ætlar hún að afnema nýja kílómetra gjaldið sem fyrrverandi formaður lagði grunninn að. Áhrifin yrðu sams konar niðurskurður framkvæmda á landsbyggðinni kæmist flokkurinn í ríkisstjórn.
Sjálfstæðisflokkurinn ákvað sérstakan skatt á nýja brú yfir Ölfusá. Sú ákvörðun stendur enn. En kostnaði við framkvæmdir á höfuðborgarsvæðinu á nú fyrst að fresta í mörg ár og síðan að borga með hagræðingu í velferðarkerfinu. Í fljótu bragði finn ég ekki dæmi um meiri vindhanapólitík síðustu áratugi.
Reynslan sýnir þó að vindhanapólitík er oftast sveigjanleg þegar til kastanna kemur í samningum. Þannig hefur ábyrgum flokkum stundum tekist að setja fast strik til að sigla eftir í samstarfssamninga við slíka flokka að loknum kosningum. Til þess að svo megi verða í þessu tilviki þurfa ábyrgu miðjuflokkarnir þó að koma öflugir út úr borgarstjórnarkosningunum.2
