RIFF verður sett í Háskólabíói þann 24. september og verða þrjár myndir Kernell sýndar í ár. Myndir hennar hafa allar hlotið mikla athygli í kvikmyndaheiminum, enda fjalla þær um samíska sjálfsmynd, tengsl manns og lands, menningarlegt minni og þá togstreitu sem getur skapast milli samískrar arfleifðar og sænska samfélagsins.
Með frost í hjarta (Garrat Du Váimmu/Brace Your Heart) var framleidd í samstarfi Svía, Norðmanna, Dana, Búlgara og Íslendinga þar sem íslenska kvikmyndaframleiðslufyrirtækið Compass films kom að verkefninu og fer myndin í framhaldinu á fleiri kvikmyndahátíðir. Þá var hún meðal þriggja mynda í lokavali sem sem framlag Svíþjóðar til Óskarsverðlaunanna 2027 í flokki alþjóðlegra kvikmynda.
Myndin gerist í afskekktu samísku fjallaþorpi þegar hin tvítuga Ejva erfir hreindýrahjörð látins föður síns, sem hún á í erfiðleikum með að halda við nægilega gott atlæti. Á sama tíma verður Heaika, leiðtogi hirðingjasamfélagsins, ástfanginn af henni. Þótt hún sé hikandi telur hún sig knúna til að taka honum. En allt breytist þegar Nejla, frændi Heaika, kemur í þorpið og Ejva finnur til sannrar ástar í fyrsta sinn.
Fjórtán ára hreindýrahirðir
Amanda Kernell er fædd árið 1986 í Umeå í Norður-Svíþjóð og á samískan bakgrunn. Hún nam kvikmyndagerð við Akademin Valand í Gautaborg og vakti strax athygli fyrir umfjöllunarefni sín. Þannig vakti stuttmyndin Stoerre Vaerie (Stóra fjallið) árið 2015 mikla athygli, en myndin varð eins konar undanfari fyrstu löngu kvikmyndar hennar, Samablóðs (Sami Blood) sem kom út 2016 og kom Kernell á alþjóðakortið sem einn áhugaverðasti ungi leikstjóri Norðurlanda. Myndin verður einnig sýnd á RIFF, en hún var frumsýnd á Feneyjatvíæringnum 2016 þar sem hún hlaut verðlaun í flokki ungra leikstjóra.
Í myndinni segir frá Elle Marju, 14 ára samískri stúlku, sem sinnir hreindýrahirðingu. Í heimavistarskólanum verður hún fyrir kynþáttafordómum og þarf að gangast undir kynþáttalíffræðilegar rannsóknir, eins og tíðkuðust á fjórða áratugnum. Hún lætur sig dreyma um annað líf, en til að öðlast það þarf hún að afneita sjálfri sér, verða einhver önnur og slíta öll tengsl við fjölskyldu sína og menningu.
Beðið eftir forsjárdómi
Leiguflug (Charter) frá árinu 2020 er önnur kvikmynd Kernell í fullri lengd sem einnig verður sýnd á RIFF í ár. Hún fjallar um unga fráskilda móður tveggja barna sem hefur ekki fengið að hitta þau í tvo mánuði á meðan beðið er forsjárdóms. Þegar sonur hennar hringir grátandi um miðja nótt tekur hún örvæntingarfulla ákvörðun: hún tekur börnin ólöglega með sér í leiguflugi til Kanaríeyja í þeirri von að þau nái aftur tengslum og að hún geti snúið við stöðunni sér í hag.
Amanda gaf sér tíma til að svara nokkrum spurningum í tilefni komu sinnar til Íslands á RIFF sem hefst á fimmtudaginn.
Kvikmyndin Samablóð fjallar mjög ákveðið um samíska sjálfsmynd og sögulega kúgun. Hvað var það við söguna í Frosti í hjarta (Garrat du Váimmu) sem dró þig aftur inn í samíska heiminn – og hvað vildirðu gera öðruvísi að þessu sinni?
Ég held að það sé hlutverk hvers leikstjóra að leggja heiminum til nýjar myndir og nýjar sýnir – myndir sem maður þekkir, hefur séð, heyrt sagt frá eða dreymt um. Ég kem úr fjölskyldu þar sem fólk hefur stundað hreindýrarækt og -hirðingu í kynslóð eftir kynslóð og get því sýnt heiminum þessa lífshætti og þessa staði. Um leið geri ég kvikmyndir um tilvistarlegar spurningar, um skömm, leyndarmál, svik og fyrirgefningu.
Frost í hjarta er, líkt og Samablóð, eins konar „kórverk“ úr minningum fólks. Í þessu tilviki eru það minningar fólks sem stundar hreindýrahirðingu, fólks sem hefur gengið í gegnum erfiða storma í lífinu og fundið leið út hinum megin – og fólks sem hefur þurft að takast á við þá erfiðu ákvörðun að horfast í augu við fortíðina til að geta fyrirgefið, í heimi þar sem maður er algjörlega háður öðrum til að komast af.
Við gerð þessarar myndar velti ég fyrir mér: Hvað er hægt að fyrirgefa? Hvernig græðir maður sár eftir áföll? Á stað þar sem fólk er algjörlega háð hvert öðru, til að komast af verður það að finna leiðir til að halda áfram – bæði sem einstaklingar og sem samfélag. Þetta snýst um líf og dauða. Og þegar ég vissi að ég vildi gera kvikmynd um lækningu og fyrirgefningu í samfélagi hreindýrahirða, þar sem líf manns getur verið háð því að maður finni leið til fyrirgefningar, varð þetta mér sérstaklega mikilvægt viðfangsefni.
Leikararnir úr heimi hreindýrahirðingja
Í myndinni eru hreindýrin og hreindýrahirðingin ekki aðeins hluti af umgjörð sögunnar heldur órjúfanlegur hluti af lífi persónanna. Hvernig höfðu raunveruleg reynsla og upplifun samískra hreindýrahirða áhrif á það hvernig þú skrifaðir og leikstýrðir myndinni?
Myndin byggist á reynslu fólks sem stundar hreindýrahirðingu – fólks sem hefur misst feður sína ungt að árum, fólks sem hefur gengið í gegnum erfiða storma í lífinu og fundið leið út hinum megin og fólks sem hefur þurft að takast á við þá erfiðu ákvörðun hvort horfast eigi í augu við fortíðina eða fyrirgefa. Þetta er yfirlýsing um ást mína til þessa fólks.
Þar sem nánast allir leikararnir koma úr heimi hreindýrahirðingja, og margir úr kvikmyndatökuhópnum sömuleiðis, gátum við gert atriðin enn raunverulegri og nákvæmari í gegnum æfingar og umræður. Ég vildi að í myndinni væri heilt lag af smáatriðum sem aðeins þeir sem þekkja til í þessum samfélagsheimi af eigin raun, geta skynjað. Við vildum vera mjög nákvæm í frásögninni. Þótt myndin fjalli um mjög frumstæðar og um leið algildar tilfinningar sem við öll þekkjum – um að tilheyra, skömm og að græða sár – vildi ég að þessi heimur væri sýndur af mikilli nákvæmni og innan frá.
Líkamleg og hættuleg baráttu
Þú hefur sagt að ákveðin atriði í myndinni hafi einfaldlega orðið að taka upp við raunverulegar aðstæður, þar á meðal við mörkun hreindýranna. Hvernig breytir það nálgun leikstjóra þegar ekki er hægt að stjórna aðstæðunum með sama hætti og venjulega?
Þá þarf maður að nálgast sjálfa kvikmyndatökuna meira eins og heimildamyndagerðarmaður. En við skipuleggjum samt alltaf tökurnar með það að markmiði að fanga í myndum hvernig hlutirnir upplifast, en ekki bara hvernig þeir „eru“. Jafnvel þegar leitast er við svona mikið raunsæi.
Það var mér mjög mikilvægt að gera hráa og líkamlega kvikmynd, þar sem áhorfandinn getur næstum fundið lyktina af hreindýrunum og fundið kuldann – en ekki póstkortamynd af þessum heimi. Við þurftum sjálf að setja okkur í þessar aðstæður og fylgja tilraunum Ejvu til að annast hjörðina sína og öðlast viðurkenningu innan hópsins. Að vera með henni í þessari líkamlegu og hættulegu baráttu.
Þannig tókum við myndina með náttúruna í aðalhlutverki og urðum að lúta hennar lögmálum, líkt og maður gerir við hreindýrahirðingu. Maður þarf að bíða eftir réttu hitastigi og réttu aðstæðunum til að geta markað kálfana, takast á við snjóstorma og snjóflóð, þunnan ís, hvítblindu og veikindi hátt uppi í fjöllunum þar sem ekkert símasamband er.
Það hefði einfaldlega ekki verið hægt að gera mynd eins og þessa með öðrum en hreindýrahirðingjum fyrir framan myndavélina – og einnig mörgum þeirra í tökuliðinu – vegna þess að þessar aðstæður eru hversdagslegur veruleiki þeirra. Þau eru vön að takast á við og leysa hvaða vandamál sem upp kann að koma.
Hættuleg lífsbarátta
Ejva er ung kona sem erfir mikla ábyrgð frá föður sínum. Hvað var það við þessa persónu sem heillaði þig og hvað vildirðu helst að áhorfendur uppgötvuðu í fari hennar?
Að hún bæri ábyrgð sem er meiri en hún sjálf. Hún þarf að gera hvað sem er til þess að hjörðin og fjölskyldan komist af. Hún trúir því að eina leiðin sé að herða hjarta sitt. Það er líka það sem ungu fólki í hreindýrahirðingjasamfélaginu er sagt að gera, líkt og titillinn Garrat du Váimmu gefur til kynna: að herða hjartað.
Þetta er mjög erfið og hættuleg lífsbarátta, þar sem dauðinn er aldrei langt undan og þrýstingurinn kemur bæði innan frá og úr samfélaginu og heiminum í kring. En fyrir Ejvu kemur að því marki að þessi aðferð gengur ekki lengur upp. Það hlýtur að vera til önnur leið. Það vildi ég kanna.
Ástarsagan fléttast smám saman við afbrýðisemi, valdabaráttu og félagslegar væntingar. Hvernig nálgaðist þú það að segja þessa sögu án þess að einfalda persónurnar í það að vera einfaldlega „góðar“ eða „vondar“?
Ég held að þessi frábæri leikhópur geri það einstaklega vel að sýna persónurnar af einlægni og margbreytileika, rétt eins og fólk er í raunveruleikanum. Þannig að stór hluti svarsins felst í leikhópnum sjálfum og auðvitað í því hvernig staðið var að vali á leikurum. Ég er ákaflega stolt af þeim öllum fyrir að hafa gert þessar persónur svona raunverulegar.
Finn fyrir ábyrgð
Þú ert sjálf af samískum uppruna. Finnst þér bakgrunnur þinn auðvelda þér að segja sögur úr þessum heimi – eða fylgir honum stundum aukin ábyrgð gagnvart samfélaginu sem þú ert að lýsa?
Auðvitað. Þar sem ég þekki svo miklu meira af þessum heimi en það sem kemur fram í sjálfri kvikmyndinni tel ég að það auðveldi mér verkið. Þannig getum við, ég ásamt leikurunum og listræna teyminu, gefið áhorfendum þau forréttindi að fá að vera hluti af þessum heimi, eins og fluga á vegg. Eða í þessu tilviki: eins og þið séuð Ejva, eða andið í takt við hana.
Og auðvitað finn ég fyrir ábyrgð á því að gera kvikmyndir með mikinn listrænan metnað og trúverðugleika, og að gera þær kvikmyndir sem okkur sjálf skortir og við þurfum á að halda, jafnvel þótt þær séu líka ætlaðar umheiminum. Af þeirri ástæðu að ég þekki þennan heim vel tel ég líka að ég geti leyft mér að vera djarfari í því hvað ég segi og hvernig ég segi það. Að ég geti skapað eitthvað hrátt og ófágað.
Og svo gerir þessi þekking mér kleift að skapa öll þessi aukalög sem ég held að áhorfandinn skynji, en aðeins samískur áhorfandi skilur til fulls; til dæmis aukalagið sem verður til þegar maður þekkir markið á hreindýrunum og skilur hvað það merkir, eða þekkir þá hefð fyrir því hvernig og til hverra maður leitar hjálpar þegar maður stendur frammi fyrir erfiðleikum í lífinu.
Ómögulegt án stuðnings
Myndin er alþjóðleg samframleiðsla Svíþjóðar, Noregs, Danmerkur, Íslands og Búlgaríu. Hvernig mótaði þessi óvenjulega blanda framleiðslulanda myndina, bæði listrænt og í framkvæmd?
Það er erfitt að koma kvikmyndum í framkvæmd nú á dögum og það þarf marga fjárhagslega samstarfsaðila til að geta tekið upp kvikmynd sem þessa. Við erum því afar ánægð með að hafa fengið öll þessi lönd með okkur. Og listrænt séð gekk þetta í raun mjög snurðulaust fyrir sig, því ég – og við sem teymi – höfðum þegar unnið með fólki og listrænu samstarfsfólki frá öllum þessum löndum, eða langað til að vinna með því. Umfram allt er ég því þakklát fyrir allan þann stuðning sem við fengum. Án hans hefði einfaldlega verið ómögulegt að gera þessa kvikmynd.
Þú hefur nú gert þrjár mjög ólíkar kvikmyndir, en ákveðin þemu virðast koma aftur og aftur fyrir: sjálfsmynd, tilfinningin fyrir því að tilheyra, fjölskyldan og einstaklingar sem reyna að finna sinn stað í heiminum. Sérðu ákveðinn þráð sem liggur í gegnum kvikmyndir þínar?
Já. Skömm, leyndarmál innan fjölskyldunnar, svik og fyrirgefning. Og konur sem taka róttækar ákvarðanir. Það hvernig aðrir horfa á okkur mótar okkur og skilgreinir okkur. Ábyrgð sem er meiri en maður sjálfur – og hvernig maður tekst á við hana.
Nú þegar þú getur litið á Frost í hjarta sem fullgerða kvikmynd, hvað vonarðu helst að áhorfendur taki með sér þegar þeir ganga út úr bíósalnum?
Ég vona að þeir trúi á ástina sem afl sem getur læknað og að myndin fái þá til að sjá og hugsa um leið – eða leiðir – út úr myrkri eða áföllum. Að hún gefi von.
Fulltrúar RIFF tóku viðtalið við Amöndu skriflega í aðdraganda kvikmyndahátíðarinnar hér á Íslandi.
Fulltrúar RIFF tóku viðtalið við Amöndu skriflega í aðdraganda kvikmyndahátíðarinnar hér á Íslandi.
