Ný viðamikil rannsókn og skýrsla Amnesty International leiða í ljós að stjórnvöld í Íran frömdu glæpi gegn mannúð meðan á Woman Life Freedom-mótmælunum svonefndu stóð.
Samtökin krefjast þess að alþjóðlegum dómstóli verði komið á laggirnar til að koma réttlæti yfir hina seku. Mótmælin hófust árið 2022 eftir að kúrdísk kona, Zhina Masha Amini, var drepin í haldi siðgæðislögreglunnar sökuð um að brjóta gegn reglum um klæðaburð kvenna.
Í skýrslunni eru nafngreindir 87 embættismenn sem ættu að sæta rannsókn, 62 þeirra eru liðsforingjar í öryggissveitum og 25 embættismenn á vegum innanríkisráðuneytisins sem ýmist starfa í sautján sýslum Írans eða hafa umsjón með aðgerðum um gervallt land.
Þeir ýmist fyrirskipuðu aðgerðirnar eða störfuðu samkvæmt fyrirskipun æðsta öryggisráðs landsins og öryggisráða í borgum og sýslum. Listinn er ekki tæmandi.
Meðal þeirra sem nafngreindir eru má nefna æðstaleiðtogann Ali Khamenei og Mohammad Bagheri herráðsforingja. Báðir voru drepnir í loftárásum Bandaríkjanna og Ísraels í febrúar 2026.
Einnig má sjá nöfn innanríkisráðherrans Ahmad Vahidi, sem nú er einn æðsti stjórnandi Byltingarvarðarins, og Majid Mir Ahmadi, þáverandi aðstoðarráðherra lögreglu- og öryggismála.
Tvennar öryggissveitir höfðu sig mest í frammi, Byltingarvörðurinn áðurnefndi og margar nafngreindar deildir innan lögreglusveita íslamska lýðveldisins FARAJA.
Stjórnvöld ofsóttu Kúrda og íbúa Balúkistan sérstaklega, ekki í nokkru hlutfalli við hlutdeild þeirra, og af mikilli hörku, sem er metið sem glæpir gegn mannúð. Harkan náði hámarki í fjöldamorðum á mótmælendum í janúar á þessu ári .
Skýrslan kemur út í skugga þess sem Amnesty segir ólögmætar árásir Bandaríkjamanna og Ísraela og samtökin undirstrika mikilvægi varanlegs vopnahlés.
Amnesty vill að þeir verði dregnir til ábyrgðar sem brotið hafa gegn stofnsáttmála Sameinuðu þjóðanna og alþjóðlegum mannréttindalögum. Almenningur í Íran þurfi að glíma við ógnir og mannréttindabrot úr tveimur áttum.
Stjórnvöld hafi notað stríðsástandið til að auka enn á þvinganir og niðurbrot á réttindum. Almannarými hafi verið hervædd og þeim sem mótmæli hótað dauða. Þar telur Amnesty að rannsaka beri jafnframt meinta stríðsglæpi allra hlutaðeigandi enda verði almennir borgarar hvað harðast fyrir barðinu á atlögunum.
Almennir borgarar hafa verið drepnir og særst í loftárásum, borgaralegir innviðir hafa laskast og umhverfisþættir eru í hættu. Alþjóðasamfélagið verði að finna diplómatískar leiðir til að tryggja öryggi almennings, koma í veg fyrir frekari grimmdarverk og að ábyrgðin verði færð þangað sem hún liggur.
Árum saman hafi íranskur almenningur mátt þola harðneskjulega þvingun og ofsóknir af hálfu eigin stjórnvalda. Skýrslan er yfir 1000 blaðsíður og kemur út þegar fjögur ár eru liðin frá upphafi Woman Life Freedom-mótmælanna. Amnesty bendir á að þeir sem brutu mótmælin harkalega á bak aftur stjórni landinu enn þá.
Íranskur almenningur búi við stjórnarfar sem skipulega og nánast vélrænt beitir hann þvingunum og ofbeldi.
Glæpirnir hafi verið framdir á þúsundum karlmanna, kvenna og barna: morð, pyntingar, handahófskennt og þvingað brottnám, ólögmæt fangavist, nauðganir og ofsóknir vegna stjórnmálaskoðana, kynvitundar, uppruna og trúar.
„Söfnun og greining á umfangsmiklum sönnunargögnum sýna svo ekki verður um villst að írönsk stjórnvöld fyrirskipuðu og frömdu glæpi gegn mannkyni til að brjóta á bak aftur mótmælin. Þau réðust gegn almenningi sem krafðist virðingar, mannréttinda og grundvallarbreytinga á stjórnmálakerfinu,“ segir Agnés Callamard, aðalritari Amnesty.
Mannskæðu ofurvaldi hefði skipulega verið beitt til að kveða niður allt andóf og allir sem að komu hefðu hlýtt skipunum sem flæddu alla leið úr efstu lögum stjórnsýslunnar. Hún segir glæpina knúna áfram af lagakerfi, stjórnarskrá og dómsvaldi sem tryggi að enginn embættismaður hljóti refsingu fyrir grimmileg brot gegn almenningi.
Agnés Callamard segir nafngreindu ráða- og embættismennina vera ósnertanlega innan dómskerfis Írans og geti haldið áfram að gefa skipanir um banvænar aðgerðir gegn andófi almennings.
Margir þeirra hafi klifrað hærra í metorðastiganum og Callamard segir brýnt að bregðast við áður en írönsk stjórnvöld fremja fleiri fjöldamorð á mótmælendum. Skýrslan sýnir að stjórnvöld sendu sveitir af stað búnar vopnum sem notuð eru í stríðum og fyrirskipuðu dráp á mótmælendum og áhorfendum, þar á meðal tugum barna.
Löglegt er að beita skotvopnum til að leysa upp mótmæli, sem er í hróplegu ósamræmi við alþjóðalög sem aðeins leyfa slíkt sem algert óyndisúrræði.
Sveitir byltingarvarðarins og lögreglusveita FARAJA hafi skotið af handahófi inn í mannfjöldann auk þess að elta uppi mótmælendur og aðra viðstadda á flótta undan árásunum. Liðsmenn þeirra hafi skotið óvopnað fólk til bana af stuttu færi, sem engin ógn stafaði af.
Amnesty International segir að Allsherjarþing Sameinuðu þjóðanna ætti að koma á laggirnar sérstökum sakamáladómstól til að taka á reglum innanlands sem tryggja gerendum í harðneskjulegum aðgerðum ósaknæmi. Brot embættismanna gegn alþjóðalögum og önnur alvarleg mannréttindabrot séu skipulega gerð ósaknæm í Íran.
Þeir sem fjalli um slík brot, dómarar og saksóknarar, komi sjálfir innan úr röðum öryggissveita og taki lítt mark á öðru en málatilbúnaði fulltrúa sveitanna sjálfra og stjórnvalda. Dómstólnum beri að sækja til saka hverja þá sem hvað mest eru flæktir í þann vef brota gegn mannkyni og mannúð sem skýrslan sýni.
Með saksókn verði komið í veg fyrir frekari brot og grimmdarverk á borð við fjöldamorðin í mótmælum 8. og 9. janúar 2026.
Auk þess hvetur Amnesty ríki heims til að biðla til Allsherjarþingsins að tilkynna um stöðu mála í Íran til saksóknaraskrifstofu við alþjóðasakamáladómstólinn í Haag, hefja eigin óháðu rannsókn á framferði þeirra embættismanna sem getið er í skýrslunni og jafnvel gefa út handtökuskipun gegn þeim þar sem við á.
Agnés Callamard segir Allsherjarþingið þurfa að takast á við kerfi ósaknæmis sem geri almenning berskjaldaðan fyrir fjöldamorðum öryggissveita reyni hann að mótmæla ástandinu.
Samhliða skýrslunni gefur Amnesty út samantekt á örlögum 377 mótmælenda og nærstaddra, þar af 56 barna, sem drepin voru við mótmælin árið 2022. Upplýsingum um fólkið var safnað við rannsókn á skipulögðum drápum öryggissveita ríkisins á almenningi um gervallt Íran.
Flest voru drepin í mótmælum í mánuðunum september til desember 2022 en önnur í haldi yfirvalda, eftir að þau voru látin laus eða við grunsamlegar kringumstæður sem Amnesty segir benda til ábyrgðar ríkisvaldsins.
Í samantektinni má finna ljósmyndir af fólkinu meðan það lifði og myndir af gröfum þess, þar sem slíkar voru fáanlegar. Skýrslan byggir á opinberum yfirlýsingum og skjölum sem lekið var til Amnesty þar sem meðal annars má sjá skrásetta fyrirskipun til öryggissveita um að sýna enga miskunn og ganga svo langt að drepa fólk.
Vitni segja götur borga og bæja oft hafa líkst vígvöllum eftir skothríð öryggissveitanna. Maður að nafni Mahsid sem mótmælti í Vestur-Aserbaísjan sýslu sagðist aldrei á ævinni hafa séð nokkuð þessu líkt.
Írönsk stjórnvöld hafa ætíð hylmt yfir aðgerðir öryggissveitanna og þvertekið fyrir hörkuna. Þau hafa aðeins staðfest 202 dauðsföll og kenna þau erlendum öflum, „uppreisnarsveitum“ og „vopnuðum hryðjuverkamönnum“, þótt sönnunargögn bendi til hins gagnstæða.
Æðstu embættismenn Írans gerðu ekkert til að stöðva athæfi öryggissveitanna og hvöttu þær opinberlega áfram. Agnés Callamard segir fórnarlömbin og fjölskyldur þeirra föst í viðjum réttarkerfis sem stjórnað er af ráðamönnum með alblóðugar hendur og algerlega ótengdir raunveruleikanum. Þau sem æski réttlætis séu sjálf ofsótt, segir hún.
Hver bylgja mótmæla á fætur annarri hefur beinst gegn írönskum stjórnvöldum síðan í desember 2017.
Þá hefur almenningur ítrekað komið saman og krafist mannréttinda, virðingar og frelsis auk þess að kerfi íslamska lýðveldisins verði lagt niður og nýtt stjórnkerfi tekið upp þar sem réttindi eru virt.
Amnesty International segir ítarlegar rannsóknir á viðbrögðum yfirvalda við mótmælunum leiða í ljós umfangsmikið mynstur ólögmætra manndrápa, pyndinga, handahófskenndra mannshvarfa og annarra brota gegn alþjóðalögum.
