Tilkynningum um kynferðislega áreitni og stafræn kynferðisbrot fjölgar mikið milli ára, samkvæmt tölfræði frá lögreglunni. Um 350 brot voru tilkynnt fyrri helming ársins og tæplega helmingur brotaþola var börn.
Tilkynningar hafa ekki verið fleiri síðan 2021. Kristján Ingi Kristjánsson, fulltrúi í kynferðisbrotadeild lögreglunnar, segir hættulegt að afhenda mjög ungum börnum snjallsíma og önnur sambærileg tæki.
Í ljósi fjölgunar stafrænna kynferðisbrota og hás hlutfalls barna meðal brotaþola munu ríkislögreglustjóri og lögregluembættin í samstarfi við fjölda stofnana og samtaka standa fyrir vitundarvakningu um stafrænt ofbeldi meðal barna og ungmenna í október.
Kristján segir aukninguna vera í takti við þróun snjallsímavæðingarinnar undanfarna tvo áratugi. Barnaníðingsefni sé orðið umfangsmeira og því sé dreift milli manna.
„Það er búið að hleypa níðingum inn í herbergi til barnanna okkar,“ segir Kristján í samtali við Morgunútvarp Rásar 2.
Kristján segir að nýir samskiptamátar hafi verið að koma fram á sjónarsviðið og að þeir séu misnotaðir á margan hátt. Aðspurður sagðist hann telja foreldra að mörgu leyti sofandi á verðinum.
„Við gleymum því að forvarnir byrja á heimilunum. Það er hættulegt að láta mjög ung börn fá snjallsíma og önnur sambærileg tæki í hendurnar.“
Kristján segir brotamennina meðal annars nálgast fólk á samfélagsmiðlum og leikjasíðum. Engin takmörk séu á hvaða leiðum sé beitt við blekkingar, börnin haldi sig jafnvel vera að tala við jafnaldra eða jafningja.
„Jafnvel er verið að kúga börn til að gera eitthvað við annað fólk. Þannig mál koma inn á borð lögreglu í hverri viku, þar sem til dæmis er búið að kúga börn til að senda nektarmyndir.“
Þá segir Kristján að börnunum sé hótað að dreifa myndunum um allt sendi þau ekki enn þá grófara efni. Sum börn reyni jafnvel að borga sig út úr þessum hótunum – og fullorðnir líka.
Aðeins toppurinn á ísjakanum
„Við erum örugglega bara að sjá toppinn á ísjakanum, af hlutum sem eru mjög illviðráðanlegir. Þetta eru brot sem ná út fyrir landamæri og oft er ekki hægt að rekja upprunann.“
Kristján segir alveg öruggt að ekki séu öll brot tilkynnt, líkt og önnur kynferðisbrot eru þau falin og fólk segir ekki frá fyrr en allt er komið í óefni og jafnvel enn verra en það.
„Fólk er hrætt við að tilkynna enda fylgir brotunum gríðarleg skömm, hvort sem það tekur til manns sjálfs eða einhvers nátengds. Þá hefst einhvers konar þöggun, því fólk vill ekki kalla skömm yfir alla fjölskylduna með því að gera þetta opinbert,“ segir Kristján.
„Fólk reynir oft að leysa úr þessu sjálft, sem er í sjálfu sér gott, en aðalmálið er að fræða börnin um hættuna á netinu og gleyma því ekki að forvarnir í svona málum byrja heima. Það er á ábyrgð foreldra að uppfræða börnin en ekki endilega einhverra stofnana.“
Kristján segir aðspurður að varlega þurfi að fara með allar myndbirtingar af börnum á samfélagsmiðlum því gervigreindin geri kleift að skeyta saman myndum ótakmarkað. Sífellt erfiðara verður að leysa mál af þessu tagi, að sögn Kristjáns, þau eru illrekjanleg og ná út fyrir landsteina.
Misvel gengur að hafa hendur í hári níðinganna
Ekki eru allir þeir sem reka netþjóna tilbúnir að gefa lögreglunni upplýsingar. Þannig séu málin erfið og tímafrek í úrvinnslu. Misvel gengur að hafa hendur í hári níðinganna að sögn Kristjáns, sönnunarbyrðin er erfið og oft þarf að rekja þau milli landa.
Þetta er oft skipuleg brotastarfsemi, blekkingum er beitt og iðulega í fjárhagslegum tilgangi. Ungt fólk telur sig oft vera komið í spennandi samband og fer að senda nektarmyndir af sér og þá hefst fjárkúgunin með hótunum um að dreifa þeim til foreldra, vina, ættingja og annarra nákominna.
Jafnvel er þeim hótað að fjölskyldumeðlimir verði beittir ofbeldi. Þekkt er að unglingar hafi notað öll sumarlaunin sín til að koma í veg fyrir birtingu og það þekkist líka að fullorðnir hafi greitt mikla peninga.
Fólk úti í heimi getur sent skilaboð á íslensku með hjálp gervigreindarinnar auk þess sem fjölmargir tala ensku. Það getur gerst að mynd af barni fari á flug um allan heim með tilheyrandi afleiðingum. Myndbirting af þessu tagi getur haft í för með sér mikið andlegt niðurrif hjá börnum.
Kristján telur að barnaverndarnefndir taki vel utan um þau en auðvitað megi alltaf gera betur í þeim efnum. „Samfélagslögreglumenn hafa staðið vaktina, til dæmis hvað snertir vitundarvakningu, en betur má ef duga skal, enda þarf að fara í gegnum allt kerfið.“
