Fjórir ríkisborgarar Venesúela fengu dvalarleyfi hér á landi þrátt fyrir að Kærunefnd útlendingamála hefði komist að þeirri niðurstöðu að þeir ættu ekki rétt á alþjóðlegri vernd.
Ástæða dvalarleyfisins var ekki sú að kærunefnd teldi fólkið vera flóttamenn eða að það ætti á hættu ofsóknir við heimkomu. Dvalarleyfið var veitt vegna þess að meira en 18 mánuðir liðu frá því að fólkið sótti um alþjóðlega vernd þar til endanleg niðurstaða fékkst á stjórnsýslustigi.
Þetta kemur fram í úrskurði Kærunefndar útlendingamála sem birtur var á vef nefndarinnar 30. júlí. Úrskurðurinn sjálfur var kveðinn upp 9. janúar 2025.
Kærendur voru kona frá Venesúela, tvö uppkomin börn hennar og maki annars þeirra. Þau sóttu um alþjóðlega vernd á Íslandi 21. desember 2022 vegna efnahagsástandsins, óöryggis og alvarlegra heilsufarsvandamála sem fjölskyldan glímdi við.
Útlendingastofnun synjaði þeim um alþjóðlega vernd og dvalarleyfi 30. október 2023. Þeim var jafnframt vísað úr landi og ákvarðað tveggja ára endurkomubann, sem fella átti niður yfirgæfu þau landið sjálfviljug innan tiltekins frests. Ákvörðunin var kærð 13. nóvember sama ár.
Taldir ekki eiga rétt á vernd
Kærunefnd staðfesti niðurstöðu Útlendingastofnunar um að fólkið uppfyllti hvorki skilyrði fyrir stöðu flóttamanna né viðbótarvernd.
Nefndin féllst á að ástandið í Venesúela væri alvarlegt. Í úrskurðinum er meðal annars fjallað um mannúðarkreppu, skort á heilbrigðisþjónustu, pólitískar ofsóknir, spillingu, glæpi og harkaleg viðbrögð stjórnvalda við mótmælum eftir forsetakosningarnar árið 2024.
Kærunefnd taldi þó að almennar aðstæður í landinu væru ekki þannig að hver sá sem sneri þangað aftur ætti sjálfkrafa á hættu dauðarefsingu, pyndingar eða ómannlega og vanvirðandi meðferð. Frekari einstaklingsbundnir þættir þyrftu að vera fyrir hendi til þess að umsækjendur frá Venesúela ættu rétt á viðbótarvernd.
Kærendurnir höfðu búið í Miranda-fylki í norðausturhluta Venesúela. Nefndin taldi heimildir ekki bera með sér að virk átök eða tíðar árásir á almenna borgara ættu sér stað á því svæði.
Alvarleg heilsufarsvandamál
Í úrskurðinum er lýst alvarlegum heilsufarsvandamálum innan fjölskyldunnar.
Ein konan hafði fyrir slysni drukkið ætandi vökva skömmu áður en hún kom til Íslands og hlotið alvarlegan bruna í vélinda og maga. Hún hafði verið í umfangsmikilli meðferð á Landspítalanum, meðal annars farið reglulega í magaspeglanir og þurft að nota sérstakt útvíkkunartæki vegna skemmda á vélindanu.
Einn kærenda var fatlaður og greindur með einhverfu. Hann hafði einnig farið í skurðaðgerð vegna viðbeinsbrots. Móðirin glímdi samkvæmt málatilbúnaði fjölskyldunnar við blóð- og járnskort og þurfti lækniseftirlit. Fjórði kærandinn glímdi við bak- og hryggvandamál.
Ein konan hafði auk þess greint frá því að henni hefði verið nauðgað í Venesúela árið 2017. Hún sagðist ekki hafa leitað til lögreglu þar sem fjölskyldumeðlimir gerandans hefðu starfað innan lögreglunnar.
Kærunefnd taldi fólkið vissulega vera í viðkvæmri stöðu. Nefndin komst hins vegar að þeirri niðurstöðu að persónulegar aðstæður þess næðu ekki því alvarleikastigi sem þarf til þess að veita alþjóðlega vernd. Mismunun sem einhverfi og fatlaði kærandinn hafði orðið fyrir var til dæmis ekki talin jafngilda ofsóknum samkvæmt útlendingalögum.
Fékk dvalarleyfi vegna 18 mánaða reglunnar
Þrátt fyrir synjunina komst kærunefnd að þeirri niðurstöðu að veita ætti öllum fjórum dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða.
Samkvæmt þágildandi 2. mgr. 74. gr. laga um útlendinga var heimilt að veita umsækjanda dvalarleyfi ef hann hafði ekki fengið endanlega niðurstöðu í máli sínu á stjórnsýslustigi innan 18 mánaða frá því að umsókn um alþjóðlega vernd var lögð fram.
Umsóknir fjölskyldunnar voru lagðar fram 21. desember 2022. Þegar kærunefnd úrskurðaði í málinu 9. janúar 2025 voru því liðnir rúmir 24 mánuðir frá því að umsóknirnar bárust íslenskum stjórnvöldum.
Kærunefnd taldi jafnframt önnur skilyrði ákvæðisins uppfyllt. Teknar höfðu verið skýrslur af kærendunum, þau höfðu lagt fram vegabréf og ekki lék vafi á því hver þau voru. Þá lágu ekki fyrir aðrar ástæður sem komu í veg fyrir útgáfu dvalarleyfis.
„Að öllu framangreindu virtu er það niðurstaða kærunefndar að veita beri kærendum dvalarleyfi á grundvelli mannúðarsjónarmiða,“ segir í úrskurðinum.
Kærunefnd staðfesti því synjun Útlendingastofnunar um alþjóðlega vernd en lagði jafnframt fyrir stofnunina að gefa öllum fjórum út dvalarleyfi.
Heilsufarið var ekki ástæða dvalarleyfisins
Þótt ítarlega sé fjallað um heilsufar kærendanna í úrskurðinum var dvalarleyfið ekki veitt á þeim grundvelli að sjúkdómar þeirra eða félagslegar aðstæður kölluðu sjálfstætt á mannúðarleyfi.
Kærunefnd sagði beinlínis að í ljósi niðurstöðunnar samkvæmt 18 mánaða reglunni væri ekki þörf á að fjalla sérstaklega um kröfu fjölskyldunnar um dvalarleyfi á grundvelli almennra mannúðarsjónarmiða.
Það voru því tafirnar á stjórnsýslumeðferð málsins sem gerðu nefndinni kleift að veita dvalarleyfið, en ekki viðurkenning á því að kærendurnir væru í þörf fyrir alþjóðlega vernd.
Reglan síðar afnumin
Alþingi samþykkti 16. febrúar síðastliðinn að fella 18 mánaða regluna úr lögum. Breytingin varð að lögum nr. 12/2026 og tók þegar gildi. Undanþága var þó gerð vegna umsókna sem þegar höfðu náð 18 mánaða markinu við gildistöku laganna.
Í greinargerð ríkisstjórnarinnar með frumvarpinu var reglan sögð séríslensk. Þar kom fram að sambærileg tímamörk fyrir veitingu dvalarleyfis væri hvorki að finna í öðrum norrænum ríkjum né í löggjöf Evrópusambandsins.
Úrskurðurinn er skýrt dæmi um áhrif reglunnar meðan hún var í gildi: Umsækjendunum var synjað um alþjóðlega vernd og talið að þeim væri óhætt að snúa aftur til Venesúela, en þeir fengu engu að síður dvalarleyfi vegna þess hversu langan tíma tók að ljúka málinu.
