Undir lok ágúst voru 40 ár frá því bandaríski tónlistarmaðurinn Paul Simon opnaði augu og eyru Vesturlandabúa fyrir afrískri tónlist en líka ógn og ömurð aðskilnaðarstefnunnar í Suður-Afríku.
Graceland-platan á sér enn sérstakan stað í hjörtum íbúa því hún sýndi hvað Suður-Afríka er fær um, að tónlist Afríku ætti erindi við heimsbyggðina alla og hún hljómar enn á götum suðurafrískra borga – tákn um frelsi og gleði og allt það sem býr í álfunni og íbúum hennar.
Anelia Heese ólst upp í Suður-Afríku. Hún er fædd 1991, árið sem aðskilnaðarstefnan var afnumin.
„Graceland er plata sem fangar hinn sanna suðurafríska tón. Og þeir sem eru héðan og fara um Suður-Afríku og heyra Graceland á götum úti finna strax að þeir eru komnir heim. Ég hélt að það væri kannski bara ég, en ég spurði þá sem ég þekki og þeir segjast líka hafa hlustað sem börn og spila plötuna fyrir börnin sín og dansa með börnunum. Og hún komst á þennan stall því hún fangaði þetta andartak í sögu Suður-Afríku.“
Þann 26. ágúst voru 40 ár frá því Graceland kom út. Af því tilefni skrifuðu Anelia og Deon Maas, félagi hennar, grein um áhrif plötunnar og hvernig litið er á hana og tónlistina fjórum áratugum eftir að hún kom út.
„Gagnrýnin sem Paul Simon fékk fyrir að gera þessa plötu var líka jákvæð, því hún fékk fólk til að tala um aðskilnaðarstefnuna. Um það leyti sem Graceland kom út var aðskilnaðarstefnan að líða undir lok, stjórnin var orðin peningalítil og áttaði sig á því að þetta gengi ekki mikið lengur. Og allt sem vakti athygli á aðskilnaðarstefnunni var til góðs, og varð á endanum til þess að hún leið undir lok, og þar átti Graceland hlut að máli,“ segir Deon.
Engan óraði fyrir vinsældunum
Hann tilheyrir kynslóðinni á undan Aneliu og lifði og hrærðist í heimi suðurafrískra tónlistarmanna. Hann vann fyrir stóru plötufyrirtækin og í rúman áratug sem tónlistarblaðamaður. Þau segja að líklega hafi engan órað fyrir því hversu vinsæl Graceland yrði og hversu mikil áhrif hún hefði.
„Sennilega áttaði sig enginn á því á þessum tíma að hún yrði svona rosalega vinsæl. 14 milljónir eintaka seld á heimsvísu. Hún sýndi hvað bjó í Suður-Afríku og hvað hlustendur utan Afríku vildu heyra. Í fyrsta sinn fundum við að tónlistin okkar hefði einhvern æðri tilgang,“ segir Anelia.
Alveg fram til 1991 var rekin aðskilnaðarstefna í Suður-Afríku. Það þýddi að stjórnvöld héldu svörtu fólki og hvítu aðskildu. Hvítir höfðu öll völd en svartir engin. Talið er að rúmlega tuttugu þúsund hafi verið tekin af lífi áratugina sem aðskilnaðarstefnan var í gildi. Margir sátu í fangelsi í áratugi fyrir litlar eða engar sakir.
Nelson Mandela sat í fangelsi í 27 ár en hann varð svo fyrsti svarti forseti Suður-Afríku 1994. Mikill alþjóðlegur þrýstingur var á stjórnvöld í Suður-Afríku á níunda áratugnum að afnema aðskilnaðarstefnuna. Viðskiptabann var eitt öflugasta vopnið í baráttunni og hagkerfi Suður-Afríku var nánast að engu orðið um miðjan níunda áratuginn.
„Listin getur aldrei breytt neinu“
Deon segir að Graceland hafi komið inn í þessa atburðarás á hárréttum tíma, sérstaklega til að vekja athygli á ástandinu erlendis, en áhrifin voru ekki mikil heima fyrir. Ekki strax. Tónlistin hafi ekki átt neinn þátt í því að brjóta niður apartheid-stjórnina.
„Nei, alls ekki. Listin getur aldrei breytt neinu. Ef einhver beinir byssu að höfðinu á þér þá tekur hann annaðhvort í gikkinn eða þú gerir það sem hann vill. Listin getur aldrei haft þessi áhrif. En það er mikilvægt að átta sig á því að hún getur komið fyrir litlum hugmyndum sem síðan þróast áfram.“
Deon þekkir þessa sögu vel og segir að Graceland hafi komið út þegar apartheid-stjórnin stóð mjög tæpt. Hún hafði stuttu áður lýst yfir neyðarástandi vegna mótmæla og bannað bæði mótmæli og alla umfjöllun um þau í fjölmiðlum. Tónlistin gegndi svipuðu hlutverki og samfélagsmiðlar gera í dag, að tengja fólk sem hafði svipaða sýn á samfélagið og kom því hreyfingu á hlutina, segir Deon.
„Þetta var fyrir tíma samfélagsmiðla og netsins. Ef þú varst á móti stjórnvöldum þá varst þú svolítið út af fyrir þig. En það sem tónlistin gerði var að koma fólki saman sem hafði svipaðar hugmyndir og allt í einu varstu staddur á tónleikum með 1.500 manns sem hugsuðu eins og þú, en þú vissir ekki að væru til. Og þá fór fólk að tala saman og mynda samtök og tónlistin lék þetta hlutverk þá, að koma fólki saman.“
Enginn boðskapur – bara listaverk
Anelia segir að sennilega sé þetta helsta ástæða þess að Graceland lifir svona góðu lífi enn í dag. Þarna eru engin pólitísk skilaboð eða textabrot sem eldast illa – bara tónlistarmenn að vinna saman að listaverki. „Þarna er engin dæmisaga eða boðskapur. Eins og einn af vinum mínum segir, þetta er bara gyðingur frá New York að lýsa lífi sínu undir taktföstum afrískum tónum. Og þetta varð að listaverki því það var enginn að reyna að senda boðskap. Lokaafurðin sendi skilaboðin. Og fyrir okkur unga íbúa Suður-Afríku gátum við ímyndað okkur hvernig ný Suður-Afríka gæti litið út,“ segir Anelia.
Graceland-verkefnið hefur frá byrjun verið gagnrýnt og Paul Simon sakaður um menningarnám og að nýta sér afríska tónlist og tónlistarmenn sjálfum sér til framdráttar. En það er óhætt að fullyrða að Graceland hafi verið mun fleirum til framdráttar en honum. Söngsveitin Black Mambazo varð heimsfræg og fór í tónleikaferðir um allan heim.
„Aðlagaði afríska tóninn að vestrænum hlustendum“
Simon færði afríska tónlist nær vestrænum hlustendum. Núna fjörutíu árum frá útgáfu plötunnar er talað um hana sem stökkpall fyrir afríska tónlist. Það var hún svo sannarlega á níunda og tíunda áratugnum. Núna lifir hún góðu lífi meðal þeirra sem vilja minnast erfiðra ára, sinna eigin eða foreldra sinna, og minna sig á að frelsið og gleðin og bítið finna sér alltaf leiðina til okkar.
„Ef við skoðum sögu heimstónlistar, sem er hugtak sem mér finnst bölvað bull, en gerum það samt. Hún hófst í byrjun níunda áratugarins og Paul Simon aðlagaði afríska tóninn að vestrænum hlustendum, sem varð til þess að þeir fóru að leita meira að afrískum tónum, og núna 40 árum síðar sjáum við það allt í kringum okkur.“
