Ríkisendurskoðun hefur birt niðurstöður stjórnsýsluúttektar um innleiðingu og framkvæmd laga um farsældarlögin, eins og þau eru kölluð, en réttu nafni heita lögin: lög um samþættingu þjónustu í þágu farsælda barna. Segja má að hér sé um svarta skýrslu að ræða þar sem Ríkisendurskoðun gerir alvarlegar athugasemdir og mætti í raun segja að hér sé um ófarsæl farsældarlög að ræða þar sem hindranir standa því í vegi að lögin nái markmiðum sínum.
Ríkisendurskoðun ákvað að eigin frumkvæði að hefja úttektina en markmiðið var meðal annars að skoða hvernig innleiðingu laganna hefði miðað og hvernig framkvæmdin hefði gengið.
Skýrslan er nokkuð löng og því verður hér einkum einblínt á alvarlegustu athugasemdirnar, en í niðurstöðukafla hennar er strax tekið fram að innleiðing og framkvæmd hafi ekki borið þann árangur sem stefnt var að, einkum vegna ófullnægjandi undirbúnings og óraunhæfra væntinga:
„Ófullnægjandi undirbúningur í aðdraganda setningar laga nr. 86/2021 um samþættingu þjónustu í þágu farsældar barna hefur haft neikvæð áhrif á innleiðingu og framkvæmd þeirra. Að mati Ríkisendurskoðunar vakti ávinningsmat, sem var unnið í aðdraganda lagasetningarinnar og kynnt samhliða almennri kynningu á lögunum, óraunhæfar væntingar um aukna farsæld barna. Ríkisendurskoðun gagnrýnir að nánari greining á því hvað þyrfti til að auka farsæld hafi ekki farið fram áður en ákveðið var að verja fé í þetta verkefni.“
Til upprifjunar þá voru lögin sett árið 2021 í ráðherratíð Ásmundar Einars Daðasonar, en hann beitti sér fyrir lagasetningunni.
Börnin með alvarlegasta vandann mæta afgangi
Innleiðingu laganna er ekki lokið en henni átti að ljúka fyrir áramót og óvíst er hvenær henni mun loks ljúka. Áhersla hefur verið lögð á þjónustu sem telst á 1. og 2. stigi samkvæmt lögunum en þjónusta sem tilheyrir 3. stigi hefur setið á hakanum. Ríkisendurskoðun gerir alvarlegar athugasemdir við þetta enda eru það börnin á 3. stiginu sem þurfa mest á þjónustunni að halda, en þetta eru börn með fjölþættan vanda, vímuefnavanda, fósturbörn og börn með fötlun. Óásættanlegt sé að þessi börn séu látin mæta afgangi.
Alvarlegar athugasemdir eru eins gerðar við undirbúning laganna. Þar hafi til dæmis skort þarfagreiningu, kortlagningu á stöðu barna og mat á því hvaða aðgerðum þyrfti að forgangsraða í þágu farsældar barna.
Ávinningsmat sem var lagt til grundvallar lögunum var að mati Ríkisendurskoðunar bæði ónákvæmt og óraunhæft, en stofnunin gat þó ekki lagt fullnægjandi mat á það þar sem mennta- og barnamálaráðuneytið hafði ekki aðgengi að bakgrunnsgögnum matsins, sem er að mati Ríkisendurskoðunar óásættanlegt.
„Ríkisendurskoðun telur svör mennta- og barnamálaráðuneytis um stöðu á árangri óásættanleg en samkvæmt þeim er ljóst að ráðuneytið hefur ekki forsendur til að fylgjast með árangri af framkvæmd laganna og bera saman við framangreint árangursmat. Ríkisendurskoðun gerir alvarlegar athugasemdir við að ráðuneytið hafi ekki sóst eftir gögnum og nánari upplýsingum um forsendur matsins en hafi þrátt fyrir það byggt á matinu við gerð frumvarpsins.“
Ráðuneytinu bar einnig að setja árangursmælikvarða og meta árangur laganna með reglulegum hætti. Þetta hefur ekki verið gert og engir mælikvarðar til tæpum fimm árum eftir að lögin voru sett. Við þetta gerir Ríkisendurskoðun alvarlegar athugasemdir.
Kostnaðarmat laganna fær einnig falleinkunn. Kostnaður sé nú við efri mörk matsins þó að fjórfalt færri börn þiggi þjónustu en gert var ráð fyrir. Þar með liggi í augum uppi að kostnaður við þjónustu við hvert barn sé miklu hærri en matið gerði ráð fyrir.
„Ríkisendurskoðun gagnrýnir svör ráðuneytisins um þær áætlanir sem kostnaðarmatið byggði á og telur þau til marks um að ráðuneytið skorti skýra sýn á þá viðbótarþjónustu sem felst í lögunum, þær þarfir sem til stóð að uppfylla og þann árangur sem átti að ná. Ekki sé trúverðugt að kynna lagafrumvarp og kostnað við það með svo óljósum forsendum.
Ábendingar til stjórnvalda
Loks segir Ríkisendurskoðun óviðunandi að óvissa ríki um rétt barna á flótta til þjónustu. Þetta sé viðkvæmasti hópur barna af erlendum uppruna og sá hópur sem án vafa hefur hvað mesta þörf fyrir stuðning og þjónustu.
Ofangreindar athugasemdir eru aðeins nokkrar af þeim fjölmörgu sem Ríkisendurskoðun gerir í skýrslunni þar sem farsældarlögunum er sagt til syndanna.
Ríkisendurskoðun beinir því meðal annars til mennta- og barnamálaráðuneytisins að bæta yfirsýn yfir stöðu barna og kortleggja hvað þurfi til að auka farsæld barna. Slíka greiningu ætti svo að nota til að taka ákvarðanir og til að forgangsraða aðgerðum.
Til mennta- og barnamálaráðuneytis, heilbrigðisráðuneytis og Barna og fjölskyldustofu er því bent að efla þurfi þjónustuinnviði, en það þurfi að raungerast svo lögin geti náð markmiðum sínum.
Eins er sérstakri ábendingu beint til forsætisráðuneytis, mennta- og barnamálaráðuneytis og heilbrigðisráðuneytis en þar segir að endurskoða þurfi fyrirkomulag og skipulag vímuefnameðferðar barna og ungmenna. Ríkisendurskoðun telur að það þurfi að ákveða undir hvaða ráðuneyti þessi málaflokkur fellur og að ávallt sé til staðar næg þekking og reynsla. Tryggja þurfi samvinnu og samfellu milli heilbrigðis- og félagskerfisins og á sama tíma þurfi að tryggja heilbrigðisþjónustu og aðkomu heilbrigðisstarfsfólks með viðeigandi hætti í meðferðarúrræðum fyrir börn á vegum Barna- og fjölskyldustofu.
Enginn gat fullyrt að lögin hefðu skilað árangri
Ríkisendurskoðun ræddi við gerð úttektarinnar við fjölda aðila sem koma að samþættingu þjónustu. Þótti mörgum ýmislegt hafa orðið til bóta, svo sem betra utanumhald og yfirsýn yfir þjónustu við fjölskyldur. Fáir viðmælendur vildu þó fullyrða að farsældarlögin hefðu skilað beinum árangri. Viðmælendur bentu á að veikir innviðir þjónustu við börn stæðu árangri fyrir þrifum og nær allir viðmælendur töluðu um að úrræðaskortur og bið eftir þjónustu settu enn mark sitt á þjónustu við börn og ungmenni.
Ríkisendurskoðun segir um þetta:
„Miðað við núverandi stöðu í margvíslegri þjónustu við börn telur Ríkisendurskoðun ekki forsendur til staðar til að ná fram meginmarkmiði laganna um að börn og foreldrar sem á þurfi að halda hafi aðgang að samþættri þjónustu við hæfi án hindrana.“
Hægt er að kynna sér skýrsluna hér.
