Júlíus Valsson skrifar:

Verkin tala sínu máli

Sjálfstæðisflokkurinn hefur um áratuga skeið hampað sér sem helstu brjóstvörn fullveldisins gegn Evrópusambandinu. Landsfundarályktanir hafna aðild, stefnuskráin sömuleiðis, og formaður flokksins hvetur nú þjóðina til að segja NEI þ. 29. ágúst.

Af ávöxtunum skulu þið þekkja þá

Silli og Valdi auglýstu verslanir sínar með kjörorðinu „Af ávöxtunum skulu þið þekkja þá“. Hvernig þekkja menn Sjálfstæðisfokinn þegar þeir skoða verkin fremur en orðin? Sjá þeir þá aðra mynd?

Á vakt flokksins hefur Ísland verið fært nær sambandinu jafnt og þétt. Hvert stórmálið á fætur öðru hefur verið innleitt mótspyrnulaust, og þegar á hólminn er komið í yfirstandandi kosningabaráttu lætur einstaka þingmaður greinaskrif duga, flestir þeirra þegja þunnu hljóði. Þessi þolinmæði gagnvart Brussel vekur óþægilega spurningu: getur verið að forystan hafi í raun verið hlynnt inngöngu?

Sporin rakin

Ferillinn er skjalfestur lið fyrir lið og segir sína sögu. Árið 2016 samþykkti flokkurinn framsal valds til evrópskra fjármálaeftirlitsstofnana þótt lögfræðiálit teldu það á ystu mörkum stjórnarskrár; utanríkisráðherra flokksins mælti sjálfur fyrir málinu. Þremur árum síðar var þriðji orkupakkinn keyrður í gegnum þingið þvert gegn vilja grasrótarinnar og fjölda fyrrverandi forystumanna flokksins. Andmælaréttur 102. gr. EES-samningsins, sem hefði fært málið að samningaborði, var látinn ónotaður, eins og endranær þrátt fyrir hvatningu ESB þar að lútandi vegna auðsærrar sérstöðu Íslands. Persónuverndarreglugerð ESB var lögfest nánast óbreytt árið 2018 í ríkisstjórn undir forsæti flokksins, og í viðskiptakerfi ESB með losunarheimildir var gengið lengra en skylt var, án þess að varanlegar undanþágur vegna sérstöðu landsins væru knúnar fram fyrr en eftir á. Á vakt Sjálfstæðisflokksins voru jafnframt fjölmiðlareglur ESB teknar upp í íslensk lög, þannig að RÚV skal nú m.a. kappkosta að meirihluti viðmiðunartíma sjónvarps sé helgaður evrópsku efni og fellur, eins og aðrir íslenskir miðlar, undir efnisreglur og eftirlitskerfi sem eiga rætur í ESB-löggjöf og fela í sér takmarkanir á því hvaða efni má miðla sem eru jú óþolandi afskipti sem með gagnrýnum augum má líta á sem ákveðið form ritskoðunar, sem er andstæð stjórnarskránni.

Bókun 35

Þyngst vegur þó bókun 35. Frumvarpið um forgangsáhrif EES-reglna gagnvart íslenskum lögum var samið og lagt fram af utanríkisráðherra Sjálfstæðisflokksins á síðasta kjörtímabili. Flokkurinn átti sjálfur frumkvæðið að málinu. Þessi gjörningur stóðst hvorki stjórnarskrá né landslög. Við þetta bætist gullhúðunin, sem skýrsla starfshóps utanríkisráðuneytisins staðfesti árið 2023 að væri útbreidd því íslensk ráðuneyti, lengst af undir stjórn flokksins, hafa árum saman innleitt gerðir ESB með meira íþyngjandi hætti en skylda bar til.

Var verið að bæta samningsstöðu Íslands gagnvart ESB?

Afleiðingin er hlutlæg og mælanleg. Í aðildarferli metur framkvæmdastjórn ESB hversu langt umsóknarríki er komið í upptöku réttarreglna sambandsins. Hver innleiðing og hver ónýttur andmælaréttur minnkar bilið sem eftir stendur að semja um. Þegar viðræðurnar stóðu yfir 2010–2013 lokuðust margir samningskaflar hratt einmitt af þessari ástæðu. Stjórnarhættir flokksins hafa með öðrum orðum „bætt samningsstöðu“ Íslands gagnvart ESB og stytt leiðina inn í sambandið, hvað sem ályktunum landsfunda líður.

Hvað með þjóðaratkvæðagreiðsluna þ. 29. ágúst?

Og nú, þegar mest liggur við? Formaðurinn flytur hugnæmar ræður og einstaka núverandi en þó helst f.v. þingmenn birta greinar á vef flokksins eða í Morgunblaðinu, en skipulögð herferð með fjármagni, auglýsingum og virkjun flokkskerfisins um land allt sést hvergi. Sá sem man baráttu flokksins í Icesave-málinu eða í hörðum kosningum þekkir muninn á alvöru og hangandi hendi. Roluskapurinn í aðdraganda 29. ágúst er í fullkomnu samræmi við ferilinn. Verkin tala. Grasrótin gapir af undrun og skammast sín fyrir flokkinn.

Actiones secundum fidei 

Skýringarnar sem til greina koma eru ekki margar. Þægindi valdsins (og þægileg innivinna) koma fyrst til álita þ.e. að forystan hafi hvorki viljað styggja Brussel né evrópusinnaða kjósendur sína í atvinnulífinu. Einnig má hugsa sér að embættismannakerfið hafi ráðið för meðan ráðherrarnir horfðu þegjandi á. Þriðja skýringin, sem ferillinn og sagan útilokar engan veginn og sem er fremur ógeðfelld, er að meiri hluti forystunnar hafi í raun verið sammála því markmiði sem verkin þjóna. Engin þeirra verka samræmist sjálfsmynd flokksins, en skýrir best hvers vegna varnartæki EES-samningsins hafa aldrei verið nýtt og hvernig baráttan gegn þjóðaratkvæðagreiðslunni er nú rekin. Flokksmenn hafa þá verið sviknir með lúalegum hætti.

Flokksmenn þurfa svör

Kjósendur sem hafna aðild að ESB eiga heimtingu á svari flokksins fyrir 29. ágúst. Hvers vegna hefur sá flokkur sem hæst talar um að verja fullveldið gengið lengst allra í afsali þess til yfirþjóðlegs valds?