Rangeley ræddi við Morgunblaðið áður en hann hélt erindi á málstofu Rannsóknarmiðstöðvar um samfélags- og efnahagsmál, RSE, og austurrísku hugveitunnar Austrian Economics Center, sem kennd er við austurríska hagfræðiskólann, í Reykjavík fyrr í þessum mánuði. Sagt var frá málþinginu í Morgunblaðinu 16. og 21. maí.
Greining á skuldabólum
Rangeley ritstýrði bókinni The Age of Debt Bubbles sem kom út hjá forlaginu Springer haustið 2024. Meðal meðhöfunda hans eru Roger Koppl, hagfræðiprófessor við Syracuse-háskóla, William White, sem var áður deildarstjóri hjá Alþjóðagreiðslubankanum í Basel í Sviss og þar áður hjá Englandsbanka og Seðlabanka Kanada, og Barbara Kolm, varaformaður bankaráðs Seðlabanka Austurríkis, en rætt var við hana í Morgunblaðinu 17. maí 2023 í tilefni af erindi hennar á ráðstefnu sem haldin var til heiðurs Hannesi Hólmsteini Gissurarsyni í tilefni starfsloka hans við Háskóla Íslands.
Þróun síðustu áratuga
Samtalið við Rangeley hefst á að ræða hvers vegna skuldir heimsins hafa aukist svona mikið á öldinni en netbólan, húsnæðisbólan, farsóttin og Úkraínustríðið hafa verið meðal áfalla í vestrænum hagkerfum.
„Málið snýst í grundvallaratriðum um að allt frá níunda áratugnum, í hvert skipti sem samdráttur hefur orðið í stórum hluta hins þróaða heims, hafa seðlabankar brugðist við með því að lækka vexti meira,“ segir Rangeley sem horfir þannig á fjögurra áratuga tímabil.
„Það má taka Bandaríkin sem dæmi. Þegar bólur níunda áratugarins sprungu seint á níunda áratugnum og í kringum 1990 brást Alan Greenspan [seðlabankastjóri Bandaríkjanna 1987–2006] við með því að lækka vexti í 3%, sem voru lægstu vextir í áratugi. Þær vaxtalækkanir, ásamt öðrum aðgerðum Greenspan (e. Greenspan Put), sköpuðu enn stærri bólu, sem var netbólan. Þegar hún sprakk árið 2000 voru viðbrögðin enn lægri vextir, sem fóru niður í 1% árin 2003-2004, sem aftur skóp enn stærri bólu, sem var húsnæðisbólan,“ segir Rangeley.
Alvarlegar afleiðingar
Vísar hann til húsnæðislánakreppunnar sem leiddi óbeint til bankahrunsins á Íslandi haustið 2008. En áfallið sem hið alþjóðlega fjármálakerfi varð fyrir eftir hryðjuverkaárásirnar á Bandaríkin 11. september 2001 átti sinn þátt í að vextir voru lækkaðir.
„Þegar húsnæðisbólan sprakk árið 2008 voru viðbrögðin auðvitað lægstu vextir sögunnar – mörg ár með 0% vöxtum og jafnvel neikvæðum vöxtum í Evrópu, ásamt magnbundinni íhlutun. Og það hefur skapað enn stærri bólu. Árið 2008 voru heildarskuldir á heimsvísu um 150 billjónir dala [150 þúsund milljarðar dala]. Og eftir mörg ár með 0% vöxtum fóru þær í 300 billjónir dala og nema nú um 340 billjónum.
Ekki bætt lífskjörin
Með öðrum orðum fer því fjarri að þetta hafi komið aftur á velmegun heldur hefur þessi stefna seðlabankanna í raun tvöfaldað stærð alþjóðlegu skuldaþenslunnar síðan 2008 og á þeim tíma hafa lífskjör almennings lítið sem ekkert batnað. Seðlabankar hafa tvöfaldað skuldabóluna, en ef eitthvað er höfum við líklega horft fram á versnandi lífskjör fólks í Bretlandi og í Vestur-Evrópu og að miklu leyti einnig í Bandaríkjunum,“ segir Rangeley en þetta er útskýrt á ítarlegri hátt í inngangi áðurnefndrar bókar.
Rangeley telur að fyrr en síðar komi að skuldadögum en ein afleiðingin verði leiðrétting á himinháu fasteignaverði á sumum markaðssvæðum. Telur hann að þegar næsta bóla springur – skuldir þjóðríkja, heimila og fyrirtækja séu sem áður segir komnar yfir 300 billjónir dala – muni því fylgja verðhjöðnun til skamms tíma og seðlabankar verða fljótir að lækka vexti aftur niður í 0%. Raunar muni sumir þá innleiða neikvæða vexti, meðal þeirra Evrópski seðlabankinn.
Mun fylgja leiðrétting
Rangeley vísar svo til vaxtahækkana seðlabanka heimsins frá árinu 2022 en snemma á því ári réðst Rússlandsher inn í Úkraínu og ýtti það undir verðbólgu, til dæmis vegna hækkandi verðs á matvöru. Telur Rangeley að þessar vaxtahækkanir eigi fyrr en síðar eftir að kalla fram leiðréttingu og sem áður segir vaxtalækkanir í kjölfar hennar.
Ein af birtingarmyndum aukins peningamagns í umferð og lægri vaxta er himinhátt fasteignaverð í mörgum borgum. Kannski er skýrasta dæmið að við turnana við götu milljarðamæringanna á Manhattan í New York, „billionaires‘ row“, hafa dýrari íbúðir kostað hundruð milljóna dala eða tugi milljarða íslenskra króna.
Rangeley segist kannast við þessa þróun. Hann eigi vini og kunningja í Bretlandi sem telji sig jafnvel aldrei munu geta keypt sér íbúðarhúsnæði. Hins vegar hafi þeir grætt sem keyptu fasteignir á réttum tíma. Þessi vandi sé tengdur þeirri staðreynd að yngri kynslóðir horfi fram á lakari lífskjör en foreldrar þeirra.
Sumir græða, aðrir tapa
„Fólk sem keypti hús á níunda áratugnum fyrir nokkur þúsund pund hefur grætt mikið á þessu öllu saman. En fyrir árþúsundakynslóðina, sem ég tilheyri, horfir málið öðruvísi við. Ég á marga vini sem hafa einfaldlega ekki ráð á að kaupa sér íbúðarhúsnæði. Með sama áframhaldi munu þeir aldrei komast inn á húsnæðismarkaðinn, en það var nokkuð sem fyrri kynslóðir tóku sem sjálfsögðum hlut. Hér koma auðvitað til fleiri þættir, meðal annars takmarkanir á uppbyggingu íbúðarhúsnæðis. En í grundvallaratriðum sjáum við þetta mynstur í nánast öllum þróuðum löndum, að þegar vextir eru lækkaðir óeðlilega mikið leiðir það af sér húsnæðisbólur,“ segir Rangeley.
Rökstuðningur Rangeley og meðhöfunda hans fyrir endurskoðun peningastefnunnar verður ekki endursagður í stuttu máli. Meðal þess sem hann heldur fram er að það gæti útbreidds misskilnings um hvernig peningamagn verði til, nefnilega að bankar taki við innstæðum og láni samsvarandi upphæð, þegar raunin sé sú að bankar skapi peninga úr engu, ex nihilo.
Ein afleiðing þessa misskilnings sé að seðlabankamenn séu glámskyggnir á þau áhrif sem það hafi á hagkerfið að auka peningamagnið.
En í lok 2. kafla bókarinnar The Age of Debt Bubbles segir að þegar skuldabólan springur verði afleiðingarnar verri en í kreppunni 2008.
