Hlemmur, sem er orðin tuttugu ára gömul, hefur ekki farið hátt en gengið manna á millum og nýverið var myndinni deilt á YouTube og hrannast upp áhorfstölur. Myndin verður nú „frumsýnd“ öðru sinni í Bíó Paradís 4. október.
„Já, „frumsýnd“ innan gæsalappa,“ segir Ólafur Sveinsson en fyrir margt löngu höfðu þau hjá Kvikmyndasafninu samband við Ólaf, sem búsettur er í Berlín, og spurðu hann hvort þau mættu ekki sýna myndina á svokölluðu Bíóteki, sem þau eru með í samstarfi við Bíó Paradís og er á dagskrá í upphafi hvers mánaðar. Hlemm stendur til að sýna 4. október. Ólafur taldi engin tormerki á því.
Samhjálp í klandri
„Svo spurðu þau hvort ég gæti ekki verið viðstaddur en ég sagði þá þvert nei við því. Ég taldi mig þá ekki hafa tök á því né efni. Mér skilst að þau ætli líka að sýna Lalla djóns. Svo fór ég að fylgjast með heima og tók eftir því að Samhjálp átti í stökustu vandræðum með kaffistofu sína. Þau voru á hrakhólum. Þau höfðu fengið nýtt húsnæði á Grensásveginum en hafði svo verið neitað um það.“
Ólafi þótti þetta að vonum ekki góð tíðindi. Hann vissi sem var að Samhjálp hefur hjálpað fjölda manns sem hafa verið á götunni og þar leikur kaffistofan lykilhlutverk.
„Ég kom heim með fjölskyldunni, ætlaði að taka tvær myndir og skrifa bók. Komst þá að því að Samhjálp átti enn í miklum vandræðum. Mér ofbauð og ákvað að kýla á að gera mynd um Samhjálp ef það gæti orðið þeim til hjálpar.“
Þetta var sem sagt skyndihugdetta og myndin ófjármögnuð en Friðþjófur Helgason kvikmyndatökumaður gekk til liðs við Ólaf. Þetta átti að vera smá mynd í sniðum en þeir félagar hafa síðan þá verið að taka upp mikið efni og enn er langt í land með að fólk geti vænst þess að sjá lokaafurðina. Og enn er Ólafur á Íslandi. Hann getur því verið viðstaddur „frumsýningu“ Hlemms.
Hlemmur sýndur fyrir heimilisfólk í Hlaðgerðarkoti
Ólafur ákvað því að einhverju leyti að samþætta fyrirhugaða sýningu á Hlemmi og svo þessa vinnu fyrir Samhjálp sem hann hefur verið djúpt sokkinn í undanfarnar vikur og daga. Ólafur var með forsýningu á Hlemmi á Hlaðgerðarkoti, sem er meðferðarheimili sem Samhjálp rekur. Þar eru um þrjátíu heimilismenn, 20 karlar og 10 konur.
Blaðamanni bauðst að vera viðstaddur og það var mögnuð upplifun að horfa á Hlemm í þeim félagsskap. Þegar hann mætti var heimilisfólk að koma sér fyrir í sjónvarpsherberginu, með popp og nasl. Ólafur hafði nokkur orð um myndina, sagði til að mynda sögur af Ómari Blápunkti, einni helstu stjörnu Hlemms, en hann var hraðlyginn senuþjófur, og svo hófst sýningin. Af viðbrögðunum að dæma voru áhorfendur vel með á nótunum og tengdu greinilega við margt sem þar var sýnt.
Það sem fyrir Ólafi vakti var að komast að því hversu mjög fólk sem átti við vímuvanda að stríða tengdi við myndina. Ólafur segir viðbrögðin hafa komið á óvart, eða bæði og.
„Þau höfðu stolist til að horfa áður en til kom þannig að þetta var ekki alveg nýtt fyrir þeim. En mér þótti vænt um það sem kona ein sagði við okkur eftir sýninguna að myndin hefði snert sig mjög djúpt.“
Endurlitið mikilvægt
Ólafur segir að hann hafi heyrt svipað frá öðrum.
„Mörgum fannst óþægilegt að horfa á þetta. Hitt kom mér einnig þægilega á óvart að þarna var maður sem sagðist kunna þessa mynd utan að. Ungi maðurinn sem sagðist hafa horft á hana margoft og annar náungi sagði að myndin sýndi nákvæmlega hvernig það er að vera á götunni. Eftir greiðslu frá Tryggingastofnun tekur það tvo daga að klára peningana og þá er það bara bísinn sem bíður.“
Ólafur segir jafnframt að hann hafi áttað sig á því að myndin sé raunsönn og merkileg fyrir þær sakir að hún sýni hvernig lífið er á götunni. Friðþjófur Helgason kvikmyndatökumaður, sem einnig var á staðnum, telur að það gæti reynst talsvert erfiðara að gera mynd sem þessa, sér í lagi því fólk, nú á tímum samfélagsmiðla, væri sér miklu meðvitaðra um kvikmyndatöku, sem er athyglisvert í sjálfu sér.
Að sögn Ólafs hafa þeir Friðþjófur verið í tökum stanslaust í heilan mánuð. „Samhjálp er svo miklu stærra og merkilegra fyrirbæri en ég hafði gert mér grein fyrir. Þarna er fólk sem hefur verið á götunni, farið í fjölda meðferða og allir búnir að afskrifa en þau hafa náð bata. Samhjálp rekur stórt eldhús uppi á Höfða og tvö áfangaheimili þangað sem fólk fer sem kemur úr meðferð en á hvergi heima. Það væri því öðrum kosti hætt við að það lendi beint á götunni eftir meðferð. Þar getur fólk verið í allt að þrjú ár, lært að samlagast samfélaginu og orðið partur af því á ný.“
Kaffistofan leikur lykilhlutverk í mikilvægri starfsemi
Og þarna leikur kaffistofan lykilhlutverk.
„Þangað kemur alls kyns fólk, þeir sem eru á götunni en einnig mikið af fátæku fólki, fólk sem á við geðrænan vanda að stríða og svo einnig útlendingar. Þetta er orðin eins konar félagsstofnun. Fólk hittist og ber saman bækur sínar. Já, þetta átti að verða lítil mynd en er orðin mjög stór, hugsanlega myndir, sem ég asnaðist til að byrja á.“
Ólafur segir ýmislegt í þessu verkefni sem minni hann á Hlemm.
„Þetta er samfélag sem enginn þekkti eða sá. En þarna er mjög stórt samfélag og sterkt.“
Þetta er ekki eina myndin sem Ólafur er með í vinnslu.
„Nei. Annars vegar er ég að klára mynd um Ómar Ragnarsson og umhverfisbaráttu hans og hins vegar mynd um Kárahnjúka.“
Ólafur segist hafa lengi verið með þessar myndir í smíðum. „Þetta byrjaði tengt því að ég gerði stórar sýningar; Enginn veit hvað átt hefur fyrr en misst hefur. Svæðið sem var í hættu vegna virkjana, þarna eru myndir af dýrum og íslenskri náttúru – þetta er óður til íslenskrar náttúru – og svo voru stuttmyndir tengdar því. Ein þeirra var um Ómar Ragnarsson og hans náttúruverndarbaráttu.“
Sjónvarpið vill ekki sjá mynd um Ómar
Ólafur gerði mynd um Kárahnjúkavirkjun og dúkkaði Ómar upp víða. „Ég uppgötvaði síðar að þetta væri merkilegt efni út af fyrir sig þannig að ég ákvað að gera langa mynd um Ómar og þegar hann var fyrir austan. Inn í það blandast þegar hann var í framboði 2007 til Alþingis fyrir Íslandshreyfinguna – lifandi land.“
Tökum á þeirri mynd er að ljúka og fyrirhugað er að sú mynd komi út á næsta ári.
„Eina vandamálið í tengslum við það er að ég hef átt í miklum vandræðum með að fjármagna verkefnið. Ég var kominn það langt með myndina að ég gat ekki leitað til Kvikmyndasjóðs. Og síðan neitar Sjónvarpið að kaupa hana og gerir í raun allt sem það getur til að koma í veg fyrir að ég geti klárað hana.“
Vandamálið er ekki aðeins að Sjónvarpið neiti að kaupa sýningarréttinn, heldur aftrar sú ákvörðun því að Ólafur geti leitað styrkja víðar að.
„Plús það að ég nota safnaefni frá Sjónvarpinu og Sjónvarpið er ekki aðili að myndinni þarf ég að greiða fyrir það dýrum dómum. Ef Sjónvarpið myndi hins vegar kaupa myndina þyrfti ég ekki að borga fyrir það.“
Stangast á við lögbundið hlutverk stofnunarinnar
Ólafur segir að Sjónvarpið hafi gefið út yfirlýsingu um að það ætti ekki peninga til að verja í nýsköpun í sjónvarpsgerð en sú yfirlýsing hafi komið eftir að Ólafur var í sambandi við stofnunina. Auk þess sem sérkennileg megi heita afstaða Sjónvarpsins til verkefnisins því verið er að tala um Ómar sem er ekki beinlínis ókunnugur Ríkissjónvarpinu.
„En þeir vilja ekki kaupa hana og ekki sýna hana og í praksís gera þeir mér það mjög erfitt að klára myndina.“
Hvers vegna?
Þú verður að spyrja Sjónvarpið að því. Það ber við peningaskorti en á sama tíma voru þeir að sýna endalaust frá Ólympíuleikum, allt frá HM sem voru held ég 48 leikir, Evrópukeppni í frjálsum íþróttum, myndir frá HM í körfubolta … nefndu það, en svo virðist sem þeim finnist ekki þess virði að sýna íslenska heimildarmynd.“
Þetta stangast augljóslega á við það hlutverk sem stofnunin á að sinna lögum samkvæmt. Önnur mynd sem Ólafur gerði, um Kárahnjúka, – Horfinn heimur – og lá fyrir samkomulag um að Sjónvarpið sýndi, en af því verður ekki.
„Ég er gamall leiðsögumaður og að mínu mati er þetta eitthvert fallegasta svæði á Íslandi sem enginn þekkti. Myndin lýsir ekki afstöðu með og á móti heldur sýnir landið eins og það leit út. Þeir hafa ekki svarað mér um hvort þeir ætli að standa við samninginn. Næsta sumar eru 20 ár síðan byrjað var að safna vatni í Hálslón. Næsta sumar verða 20 ár síðan Kárahnjúkavirkjun var tekin í notkun.“
„Þú verður að spyrja Sjónvarpið að því“
Ólafur nefnir að Ríkissjónvarpið hafi ekki vílað fyrir sér að taka til sýninga áróðursmyndir sem Landsvirkjun lét gera um virkjunina. „Þetta er eina myndin og langbesta dockumentasjónin um hvernig landið leit út áður og eftir.
Tækifæri fyrir íslenska þjóð að sjá hvort það sé missir af þessu landsvæði eða ekki, nú tuttugu árum eftir að hún var tekin í notkun. En Sjónvarpið vill ekki svara mér hvort það vilji standa við gerða samninga.“
Ólafur segir að um sé að ræða ódýrt efni fyrir Sjónvarpið að sýna þessar myndir, bara ef það vildi. Af hverju ekki?
„Þú verður að spyrja Sjónvarpið að því. Ég bara veit það ekki. Ég veit það eitt að ef þú lest lög um Ríkisútvarpið og hvað eigi að vera mikilvægt í því sem RÚV gerir þá ættu þessar myndir sem ég nefni að vera í forgangi. Skemmtilegt efni á vissulega að vera sýnt, íþróttir, vissulega en þetta ætti ekki að vera á oddinum. Í báðum þessum myndum, samkvæmt lögum um stofnunina, ætti þetta að vera það mikilvægasta. Sjónvarpið stendur einfaldlega ekki við þau lög sem gerð voru 2013.“
Hefur verið búsettur í Berlín
Ólafur vandar Sjónvarpinu ekki kveðjurnar. Hann er búsettur úti í Berlín og hefur verið frá 1988.
„Já, ég flutti þangað ári áður en múrinn féll. Sem eftir á er afar merkilegt.“
Ólafur segir athyglisvert hversu fljót mannskepnan er að verða samdauna því sem er.
„Að þykja þetta sjálfsagt að múrinn væri þarna. Ég bý í miðju Berlínar, skammt frá þinghúsinu. Þegar ég flutti til Berlínar 1988 vildi ég búa þarna því þetta var svo afsíðis. Nú er þetta í miðri Berlín. Maður fór um tvær lestarstöðvar og inn í annan heim. Þar var öðruvísi lykt, öðruvísi matur og fólk var öðruvísi klætt.“
Já, Ólafur er að tala um austurhlutann. En þetta er horfinn heimur, það er búið að afmá þennan mun að verulegu leyti.
„Ef þú kemur þarna núna hefur þú ekki hugmynd um þessa tvo heima. Það er búið að afmá of mikið af sögunni. En þegar múrinn féll fattaði maður hvað hann var í raun fáránlegur.“
Ólafur er með fjölskyldu og tvö börn, 16 og 22 ára.
„Og svo á ég son sem er 36 ára. Hann er búsettur á Íslandi. En þau yngri segja bæði að Ísland sé fallegasta land í heimi. Þau hafa líklega ferðast meira um landið en flestir þeirra jafnaldrar.“
Og Ólafur stefnir á að vera með annan fótinn á Íslandi í ófyrirsjáanlegri framtíð.
„Já, við keyptum íbúð hérna heima í Bogahlíðinni, höfðum loksins efni á því og það er æðislegt.“
