Umræða um varnir og varnargetu Evrópu er ekki bara áberandi vegna innrásar Rússa í Úkraínu, sem vissulega skiptir máli, heldur ekki síður vegna Donalds Trump Bandaríkjaforseta.
Það er varla fréttnæmt að segja að Trump sé óútreiknanlegur og skipti oft um skoðun. En þegar kemur að NATO hefur hann verið afgerandi og frekar samkvæmur sjálfum sér – og það frá því á níunda áratug síðustu aldar. NATO er risaeðla, gagnast Bandaríkjunum ekkert þótt þau beri allan kostnað, önnur aðildarríki axla hvorki fjárhagslegar byrgðar né ábyrgð og eru með öllu gagnalaus þegar á reynir – nú síðast þegar Bandaríkin og Ísrael réðust á Íran. Og þjóðaröryggisstefna Bandaríkjanna forgangsraðar vörnum í Kyrrahafi og á „vesturhveli jarðar“, sem flestir skilja sem Norður- og Suður-Ameríku, hugsanlega að viðbættu Grænlandi. Raunar hafa Bandaríkjamenn tilkynnt Evrópuþjóðum að þeir hyggist kalla stóran hluta herliðs og búnaðar heim frá álfunni þótt tímamörk hafi ekki verið ákveðin.
Afgerandi hugmyndir varnarmálastjórans
Það er með þetta í huga sem umræða um evrópskar varnir hefur tekið stakkaskiptum undanfarin misseri. Einkum hafa orð Andriusar Kubiliusar, varnarmálastjóra Evrópusambandsins, vakið athygli. Kubilius er Litái, var lengi forsætisráðherra og hluti sjálfstæðishreyfingarinnar þegar Sovétríkin réðu í Litáen. Viðhorf hans til varnarmála litast óneitanlega af nálægðinni við Rússland og sögunni.
En hann hefur talað manna mest um mikilvægi þess að Evrópuþjóðir geti sjálfar sinnt eigin vörnum, þurfi að geta brugðist hratt við ógnum kalli Bandaríkjamenn tugþúsundir hermanna á brott. Til þess þurfi evrópskan her eða evrópska hraðviðbragðssveit. Tilgangurinn sé ekki að koma í staðinn fyrir heri bandalagsríkjanna, heldur í stað bandarískra hermanna.
Kubilius hefur líka talað fyrir nýju varnarbandalagi, innan Evrópusambandsins en líkara til dæmis Schengen-samstarfinu, þannig að ríki utan ESB sem vilja geti átt hlut í varnarbandalaginu og að sama skapi geti Evrópusambandsríki sem það kjósa staðið utan þessa nýja bandalags. Hann nefnir Bretland, Noreg og Úkraínu sem dæmi um ríki utan Evrópusambandsins sem geti átt aðild að varnarbandalagi.
Hann gengur lengra og hefur fært rök fyrir því að stofna Evrópskt öryggisráð sem hafi ákvörðunarvaldið og þar sem enginn hafi neitunarvald. Það réði yfir hundrað þúsund manna hersveit.
Til þess telur Kubilius að núverandi ESB-rammi dugi ekki og hefur lagt til nýjan milliríkjasáttmála fremur en að treysta eingöngu á núverandi sáttmála ESB.
Og þar má segja að hugmyndir hans strandi.
Samvinna í hermálum en málaflokkurinn ekki á valdi ESB
Ursula von der Leyen, forseti framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins, hefur vissulega talað fyrir auknu varnarsamstarfi, með áherslu á sameiginlegar fjárfestingar og samhæfingu tækni og hersveita, en hún hefur ekki talað fyrir því að breyting verði á stjórnskipan varnarmála.
Þessi málaflokkur er í raun ekki á valdsviði framkvæmdastjórnar Evrópusambandsins eða annarra í Brussel. Hún ræður ekki þjóðarherjum eða herskyldu, en hefur vaxandi hlutverk í varnariðnaði, fjármögnun, sameiginlegum innkaupum og regluverki. Þetta er málaflokkur sem þjóðríkin ráða, hvert fyrir sig. Engin afgerandi pólitísk samstaða er sýnileg meðal þeirra um að færa yfirráð yfir þjóðarherjum eða herskyldu til ESB-stofnana. Þvert á móti hafa leiðtogar aðildarríkjanna verið skýrir um að vilja halda varnarmálum á sínum borðum, þótt þeir taki undir mikilvægi aukinnar samvinnu.
Kaja Kallas, utanríkismálastjóri og því kollegi Kubiliusar, hefur varað við hugmyndum um sérstakan Evrópuher samhliða þjóðarherjum og NATO, en tekið undir þörfina á meiri sameiginlegri getu, sérstaklega þar sem einstök ríki ráði ekki ein við verkefni á borð við loftvarnir, drónavarnir og herflutninga.
Herskylda víða en ekki samevrópsk
Hugmyndin sem virðist lifa er um einhvers konar bandalag viljugra þjóða sem sammælast um viðbragðssveit og svo að auka samstarf við vopnakaup og jafnvel vopnaþróun. Hugmyndin sem virðist ekki eiga sér raunverulega stoð í ESB-umræðunni er sameiginleg evrópsk herskylda.
Einstök Evrópuríki hafa reyndar tekið upp herskyldu á ný í einhverri mynd. Litáen, Svíþjóð og Lettland eru meðal ríkja sem endurvöktu herskyldu. Danmörk lagði herskyldu aldrei niður en hefur ákveðið að útvíkka hana til kvenna og lengja þjónustutímann. Þýskaland, Frakkland og Pólland hafa ekki tekið upp hefðbundna herskyldu að nýju en hafa kynnt eða rætt skráningu, sjálfboðaliðaþjónustu, uppbyggingu varaliðs og aukna herþjálfun. Munurinn skiptir máli: þjóðríki geta tekið upp herskyldu; Evrópusambandið getur það ekki samkvæmt núgildandi lögum og sáttmálum.
