Richard Werner segir vandann ekki liggja í íslensku krónunni heldur því hvert nýtt lánsfé bankanna rennur – Vill beina útlánum að fyrirtækjum, færa húsnæðislán úr bönkunum og fjölga litlum samfélagsbönkum.
Þýski hagfræðiprófessorinn Richard Werner segir að Ísland geti haldið verðbólgu niðri og tryggt öflugan hagvöxt á sama tíma með því að gerbreyta uppbyggingu íslenska banka- og lánakerfisins.
Lykilatriðið sé að hætta að líta á öll bankalán sem jafngild. Það skipti sköpum hvort nýtt lánsfé fari til framleiðslu og fjárfestinga fyrirtækja, til neyslu eða í kaup á fasteignum og öðrum eignum sem þegar eru til.
Þegar bankar láni til fyrirtækja sem fjárfesta í framleiðslu, nýsköpun og nýrri þjónustu aukist framboð verðmæta í hagkerfinu samhliða peningamagninu. Niðurstaðan geti þá orðið hagvöxtur án mikillar verðbólgu.
Ef nýtt lánsfé fari hins vegar í neyslu án þess að framleiðslan aukist eða í kaup á fasteignum sem þegar eru til hækki verðlag og eignaverð. Þá verði til verðbólga, fasteignabólur og hætta á bankakreppum.
Þetta er kjarninn í málflutningi Werners í nýrri klippu úr ítarlegu viðtali Frosta Logasonar við hann á Brotkast.
Ekki aðeins hversu mikið er lánað – heldur í hvað
Werner er þekktur fyrir svokallaða magnkenningu útlána, eða Quantity Theory of Credit. Samkvæmt henni nægir ekki að horfa aðeins á vexti eða heildarmagn peninga í umferð. Skoða þurfi sérstaklega hvernig nýtt lánsfé verður til og í hvaða starfsemi því er ráðstafað.
Hann skiptir útlánum í grófum dráttum í þrjá flokka:
- Lán til framleiðslu og atvinnuvegafjárfestinga.
- Lán til almennrar neyslu.
- Lán til kaupa á fasteignum, verðbréfum og öðrum eignum.
Afleiðingar þessara útlána séu gjörólíkar.
Fái fyrirtæki lán til að kaupa búnað, þróa nýja vöru, auka framleiðslu eða skapa ný störf verði til nýjar vörur og þjónusta. Aukin eftirspurn, sem fylgi lánveitingunni, mæti þá auknu framboði.
„Þótt enn sé um peningaútgáfu að ræða skilar fyrirtækið nýjum vörum og þjónustu sem skapa verðmæti. Þá verður ekki verðbólga heldur hagvöxtur og velmegun,“ segir Werner.
Ef lánsféð sé hins vegar notað til neyslu aukist eftirspurnin án þess að framleiðslugeta hagkerfisins aukist. Fleiri peningar elti þá sama magn vöru og þjónustu og verðlag hækki.
Sama eigi við þegar bankar lána til kaupa á fasteignum sem þegar eru til. Nýjar íbúðir eða önnur verðmæti verði ekki sjálfkrafa til við eigendaskiptin. Nýja lánsféð geri kaupendum þess í stað kleift að bjóða eignaverðið upp.
Vill að bankarnir fjármagni verðmætasköpun
Werner segir að bankastarfsemi njóti sérstakra opinberra réttinda vegna þess að bankar geti myndað nýjar innstæður við lánveitingar. Þessi starfsemi hafi áhrif á kaupmátt allra landsmanna og eigi því að þjóna samfélaginu í heild.
„Aðeins ætti að gefa út nýtt fé þegar verðmæti verða til,“ segir hann.
Að hans mati ættu íslenskir bankar fyrst og fremst að fjármagna fyrirtæki, frumkvöðla og atvinnuvegafjárfestingar. Seðlabanki Íslands og fjármálaeftirlit gætu mótað reglur og hvata þannig að stærri hluti útlána rynni til starfsemi sem eykur framleiðslugetu landsins.
Werner segir bankakreppur ekki verða vegna of mikilla lána til lítilla fyrirtækja sem fjárfesta í atvinnurekstri. Vandinn verði þegar of mikið lánsfé fari í neyslu, fasteignir, verðbréfaviðskipti og fjárhagslega spákaupmennsku.
„Ástæðan er alltaf annaðhvort of mikil neyslulán, of mikil fasteignalán eða lán til fjármálabrasks og eignakaupa,“ segir Werner.
Húsnæðislánin færð út úr bönkunum
Ein róttækasta tillaga Werners er að hefðbundnir viðskiptabankar hætti að veita húsnæðislán.
Þess í stað vill hann að sérstök húsnæðislánafélög utan bankakerfisins sjái um slíkar lánveitingar. Þau myndu ekki mynda nýjar innstæður með sama hætti og bankar heldur fjármagna útlán sín með sparnaði og skuldabréfaútgáfu.
Þannig færi aðeins fé sem þegar væri til í umferð í kaup á fasteignum.
Að mati Werners myndi þetta rjúfa tengslin milli nýrrar lánamyndunar og síhækkandi fasteignaverðs. Kaupendur gætu ekki lengur boðið hver annan upp með stöðugt auknu magni nýs bankalánsfjár.
Hann telur að þannig megi draga verulega úr eignabólum, gera fasteignaverð stöðugra og minnka líkurnar á bankakreppum.
„Bankarnir ættu raunar alls ekki að veita húsnæðislán,“ segir Werner. „Þau ættu að koma frá fjármálastofnunum utan bankakerfisins.“
Slík húsnæðislánafélög gætu aflað fjár með útgáfu skuldabréfa. Werner vill jafnframt koma í veg fyrir að viðskiptabankar kaupi þau bréf, því annars gæti nýmyndað bankalánsfé aftur ratað inn á fasteignamarkaðinn eftir krókaleiðum.
Fleiri litlir bankar um allt land
Werner vill einnig fjölga bönkum verulega á Íslandi.
Þótt aðeins um 400 þúsund manns búi í landinu telur hann að íslenskir bankar séu allt of fáir. Hann vill sjá marga litla sparisjóði og samfélagsbanka sem starfi nálægt viðskiptavinum sínum.
Bær með um tíu þúsund íbúa ætti að hans mati að geta haft sinn eigin banka.
Staðbundnir bankar þekki fyrirtækin, atvinnulífið og fólkið í nærsamfélaginu. Þeir geti því metið viðskiptahugmyndir og framtíðarmöguleika fyrirtækja í stað þess að einblína nær eingöngu á fasteignaveð.
Werner vill að slíkir bankar láni fyrst og fremst til staðbundinna fyrirtækja og framleiðandi fjárfestinga. Með því mætti byggja upp atvinnulíf um allt land, skapa störf og auka þjóðartekjur.
„Besta kerfið er með mörgum litlum bönkum og sparisjóðum,“ segir hann.
Hann setur þetta upp sem andstæðu við sífellt samþjappaðra evrópskt bankakerfi, þar sem stórum bönkum fjölgar hlutfallslega á kostnað lítilla og staðbundinna fjármálastofnana.
Verðtryggingin meðhöndli einkennin
Werner er einnig spurður um íslenska verðtryggingarkerfið, þar sem höfuðstóll lána getur hækkað með verðbólgu þótt lántakandinn greiði allar gjaldfallnar afborganir.
Hann segir verðtryggingu geta haft ákveðna kosti en telur hana í grundvallaratriðum aðeins meðhöndla einkenni vandans.
„Hvers vegna meðhöndlum við ekki orsökina, rót vandans, sjúkdóminn? Sjúkdómurinn er verðbólgan,“ segir Werner.
Með verðtryggingu sé í raun gengið út frá því að umtalsverð verðbólga verði viðvarandi hluti af íslenska hagkerfinu. Skynsamlegra væri að ráðast að orsökunum og koma í veg fyrir að of mikið lánsfé færi í neyslu og eignakaup.
Werner telur því enga þörf á að taka upp evru til þess að afnema verðtryggingu. Ef Íslandi takist að halda verðbólgu varanlega niðri hverfi réttlætingin fyrir verðtryggðum lánum.
„Lykillinn er að draga úr verðbólgu. Þá hverfur samstundis réttlætingin fyrir verðtryggingu. Engin þörf verður fyrir hana og enginn kallar eftir henni.“
Efast um vaxtahækkanir sem aðalverkfæri
Tillögur Werners ganga gegn hefðbundinni peningastefnu þar sem stýrivextir eru helsta stjórntæki seðlabanka.
Seðlabankar hækka yfirleitt vexti til að draga úr eftirspurn og hægja á verðbólgu. Werner segir skorta reynslugögn sem sýni að vaxtabreytingar valdi með beinum hætti þeim breytingum á hagvexti sem seðlabankar ganga út frá.
Hann vísar til eigin rannsókna á sambandi vaxta og hagvaxtar. Niðurstöður þeirra hafi bent til þess að orsakasamhengið geti verið öfugt við það sem almennt sé haldið fram: Vextir fylgi þróun hagkerfisins frekar en að stýra henni.
„Raunin er ekki sú að lægri vextir leiði til meiri hagvaxtar, heldur að meiri hagvöxtur leiði til hærri vaxta og minni hagvöxtur til lægri vaxta,“ segir Werner.
Hann telur því að seðlabankar ættu að hætta að handstýra vöxtum og einbeita sér þess í stað að magni og ráðstöfun lánsfjár.
Í stað einnar vaxtatölu sem leggist jafnt á heimili og fyrirtæki vill Werner að stjórnvöld móti skýrari reglur um hvaða starfsemi bankarnir mega fjármagna með nýjum lánum.
Seðlabankinn verði látinn bera ábyrgð
Werner segir Seðlabanka Íslands ekki hafa staðið sig nægilega vel ef niðurstaðan sé há verðbólga, háir vextir, sveiflukenndur gjaldmiðill og lítill hagvöxtur.
Hann vill að bankinn sæti skýrri ábyrgð og hafi víðtækara markmið en að halda verðbólgu nálægt ákveðinni tölu. Honum eigi einnig að vera ætlað að stuðla að hagvexti, fjármálastöðugleika og stöðugum gjaldmiðli.
Werner gengur svo langt að segjast geta skilað Íslandi tíu prósenta hagvexti nánast án verðbólgu með því að beita aðferðum sem eigi rætur í þýsku og austur-asísku hagvaxtarlíkönunum.
„Fengi ég starfið gæti ég skilað Íslandi 10 prósenta hagvexti, nánast án verðbólgu, og velmegun, því hvert einasta land getur gert þetta,“ segir hann.
Þessi fullyrðing er afdráttarlaus og verður að teljast mjög umdeild. Werner byggir hana þó á þeirri grundvallarhugmynd að hægt sé að auka peningamagn án almennrar verðbólgu ef nýja féð fjármagnar samsvarandi aukningu í framleiðslu vöru og þjónustu.
Telur krónuna nauðsynlega fyrir breytingarnar
Werner segir allar þessar breytingar vera mögulegar án þess að Ísland taki upp evru. Eigin gjaldmiðill sé raunar forsenda þess að landið geti mótað sjálfstætt banka- og lánakerfi.
Ef Ísland taki upp evru verði lánakerfið, bankareglurnar og peningastefnan í auknum mæli ákveðin af Evrópska seðlabankanum og sameiginlegum reglum evrusvæðisins.
„Það er ein mikilvægasta stoðin að halda eigin gjaldmiðli, því þá hefurðu svigrúm til þessara breytinga,“ segir Werner.
„Þegar þú hefur gefið gjaldmiðilinn frá þér geturðu engu breytt lengur.“
Niðurstaða hans er því að Ísland standi ekki frammi fyrir einföldu vali milli óstöðugrar krónu og stöðugrar evru. Þriðji kosturinn sé fyrir hendi: Að halda krónunni en endurbyggja innlent banka- og lánakerfi þannig að nýtt lánsfé renni fyrst og fremst til verðmætasköpunar.
Samkvæmt Werner er þetta leiðin til að ná því sem íslensk heimili og fyrirtæki hafa lengi kallað eftir: minni verðbólgu, lægri vöxtum, stöðugri gjaldmiðli og meiri hagvexti – allt á sama tíma.
Sjáðu allt viðtalið við Richard Werner hér að neðan.
