Lífeyrir ríkisstarfsmanna hefur lækkað um tíu prósent að meðaltali eftir breytingar á árunum 2016 og 2017, segir Gylfi Magnússon, prófessor og fyrrverandi efnahags- og viðskiptaráðherra.
Breytingarnar gengu í grundvallaratriðum út á að skipta úr skilgreindum réttindum í skilgreind iðgjöld. Fyrir breytingarnar gátu opinberir starfsmenn treyst á tilgreind réttindi óháð því hvernig lífeyrissjóðnum gekk. Eftir breytingarnar ábyrgist ríkið ekki neitt nema að greiða iðgjöld sem launagreiðandi.
Ríkisábyrgð á lífeyri var þannig afnumin og kerfið gert sambærilegt því sem þekkist á almennum markaði.
Réttindi sjóðfélaga vanmetin
„En framkvæmdin var að mörgu leyti meingölluð og stenst eiginlega engar kröfur sem eðlilegt er að gera til svona breytinga,“ segir Gylfi sem heldur erindi um breytingarnar í Háskóla Íslands í dag.
Hann segir breytingarnar hafa byggt á forsendum sem var vitað að væru rangar. Þær hafi verið byggðar á of bjartsýnum forsendum um ævilengd sjóðfélaga, frá sjónarhorni lífeyrissjóðsins.
„Þar af leiðandi var vanmetið allverulega hversu mikil réttindi sjóðfélagar hefðu í raun áunnið sér. Það hefði því þurft að leggja sjóðnum til mun meira fé en gert var til þess að hann gæti staðið undir þeim réttindum sem sjóðfélagar voru búnir að ávinna sér,“ segir Gylfi.
„Þetta leiddi til þess að nokkrum árum síðar þurfti að lækka verulega þau réttindi sem sjóðfélagar töldu sig hafa áunnið sér en höfðu í raun og veru verið sviptir með lagabreytingum.“
Fyrst og fremst ríkið sem þurfi að leysa vandann
Gylfi segir lífeyri ríkisstarfsmanna nú þegar hafa lækkað um tíu prósent að meðaltali en upphæðin sé misjöfn eftir aldri lífeyrisþega. „Munurinn gæti aukist eða minnkað eftir því hvernig tekst að ávaxta fé sjóðsins og eftir því hvernig þessar líffræðilegu breytur eins og dánartíðni og örorkutíðni þróast.“
Sjóðfélagar hafi fyrst og fremst þann möguleika að leita til dómskerfisins til þess að fá þessu hnekkt. „Það hefur ekki enn fengist niðurstaða í þeim málum en ég reikna fastlega með því að þegar hún fáist þá þurfi að vinda ofan af þessu með einhverjum hætti,“ segir hann.
„Það yrði fyrst og fremst ríkið sem myndi þurfa að leysa þann vanda, fengi í raun og veru þann vanda í fangið sem það hafði fyrir þessar breytingar og reyndi að losna undan.“
Vegna þess hve sjóðurinn er stór segir Gylfi um háar upphæðir að tefla. Upphæðir sem telji vel yfir hundrað milljarða króna, líklega töluvert meira. „Þannig að þetta er talsvert mikið mál, ekki bara fyrir launþegana heldur líka fyrir ríkissjóð.“
