Þegar menn uxu loks úr grasi á Jörðinni var Tunglið komið nærri því í þá stöðu sem það er nú. Fyrir um 100.000 árum var Homo Sapiens kominn til sögunnar og orðinn svo forvitinn að líklegt verður að telja að hann hafi öðruhvoru horft til himins á nóttunni og velt fyrir sér Tunglinu.

Þá var Tunglið tæpum 4 kílómetrum nær Jörðinni en það er núna, en munurinn er ekki sjáanlegur með berum augum – enda er fjarlægðin til Tunglsins nú 384.000 kílómetrar.

Höfin blíð

En þegar menn fóru fyrir alvöru að virða fyrir sér Tunglið, þá blasti ýmislegt eftirtektarvert við. Þar er fjöldi gíga, sumir svo stórir að þeir eru vel sjáanlegir með berum augum. Og svartir flekkir, víðáttumiklir, hvað er það?

Þetta hljóta að vera höf, giskuðu menn á miðöldum og því heita dökku svæðin Oceanus Procellarum, Stormhafið, Mare Imbrium, Regnhafið, Mare Serenitatis, Kyrrðarhafið … og svo framvegis.

Galileo horfir til himins

Um það bil sem þessi nöfn festust í sessi á 17. öld voru vísindamenn raunar orðnir vissir um að þetta væru ekki höf heldur þurrar sléttur. 1610 beindi Galileo Galilei fyrstur manna sjónauka sínum að Tunglinu og sýndi fram á að dökku svæðin væru ekki höf heldur sléttur af einhverju tagi. En almenningur stóð þó lengi enn í þeirri trú að þetta væru höf.

En hvernig höfðu slétturnar orðið til? Það var mikið rannsóknarefni og þótt marga grunaði að þarna væri um einhvers konar hraunbreiður að ræða, fremur en hafsjó af ryki, þá var í raun ekki hægt að útkljá málið fyrr en tókst að efnagreina tunglgrjót sem geimfarar komu með til jarðar frá Tunglinu 1969-72. 

Þá hafði raunar annar leyndardómur bæst við. Myndir sem menn höfðu þá náð að taka af hinni „dimmu hlið Tunglsins“ sýndu að þar eru engin stór „höf“. Og hvernig gat staðið á því?

Loftsteinaregn

Jú, eftir rannsóknir bæði á tunglgrjóti sem Apollo-geimfararnir komu með og sögu sólkerfisins, þá er niðurstaðan þessi:

Fyrir um 4,51 milljörðum ára varð Tunglið til eftir árekstur Theiu og Jarðarinnar. Þá voru ógrynni loftsteina á þeytingi um allt sólkerfið svo þeim rigndi niður á yfirborð Tunglsins (og Jarðarinnar) nær samfellt í um 400 milljónir ára.

Síðar eða fyrir 3,9 milljörðum ára, þá töldu menn að sviptingar milli brauta gasrisanna Júpíters og Satúrnusar hefðu raskað jafnvægi hins unga sólkerfis og milljarðar loftsteina, smástirna og halastjarna úr uppsveitum sólkerfisins því þeyst af stað í átt að sólu. Grúi þeirra hafi lent á Tunglinu, sem og Jörðinni.

Þetta seinna loftsteinaregn hafi svo staðið í 100 milljón ár.

Rétt er að taka fram að þessi kenning um Júpíter, Satúrnus og tiltölulega snöggt upphaf seinna loftsteinaregnsins, hún hefur sætt vaxandi gagnrýni á síðari tímum. Nú virðist mönnum að sprengjuhríðin utan úr geimnum hafi sennilega verið jafnari og samfelldari.

Stórsködduð jarðskorpa

En hvað sem því líður, eftir að mesta loftsteinaregninu lýkur er jarðskorpa Tunglsins stórsködduð. Undir henni er enn bráðin kvika sem leitar nú upp á yfirborðið um sprungur og misfellur sem loftsteinaregnið hefur skapað.

Þar sem Tunglið er þá enn mjög nálægt Jörðinni, sem ennþá er sjóðheit á yfirborðinu, þá er tunglskorpan á þeirri hlið sem að Jörðinni snýr mun heitari og auðveldari viðfangs fyrir kvikuna.

Stundum rjúfa nýir loftsteinar göt á þunna heita skorpuna og lapþunn kvikan vellur upp og breiðist um yfirborðið. Ekki verða til eldfjöll þar sem kvikan er svo þunnfljótandi að hún rennur strax burt víðs vegar, en hleðst ekki upp. Stundum brýst kvikan upp í gegnum sprungur sem myndast hafa vegna gríðarlegrar spennu í skorpunni. Þannig er Stormhafið talið hafa orðið til.

Aldrei framar mun gjósa

Kvikumagnið er gríðarlegt – sums staðar eru hraunin eða „höfin“ talin vera allt að 5 kílómetra þykk – en að lokum kólnar skorpan og harðnar. Loftsteinar ná þá ekki lengur að gera göt á hana, hversu stórir sem þeir eru.

Tunglskorpan á „bakhlið“ Tunglsins sem sneri ekki að heitri Jörðinni kólnaði hins vegar hraðar en skorpan á „okkar hlið“ og þykknaði mun meira. Þar varð eldvirkni því mjög lítil og engin stór „höf“ þar að finna.

Aldrei framar eldgos!

Mestu eldgosahrinunni lauk fyrir 3,2 milljörðum ára en einhver gos munu hafa haldið áfram þangað til fyrir 2 milljörðum ára – og kannski svolítil eldvirkni hafi haldist í allt að milljarð ára í viðbót.

Nú virðist aðeins lítið magn bráðins bergs enn leynast djúpt inni í Tunglinu og svo djúpt á því að þar munu aldrei verða gos framar né hraun renna.

Þá hafði raunar annar leyndardómur bæst við