Næstum fimmti hver íbúi á Íslandi, 19,6 prósent, er af erlendum uppruna. Þegar litið er til þeirra sem eru með erlendan bakgrunn en fædd og uppalin hérlendis þá er hlutfallið hærra eða um 25 prósent. Mannfjöldaspá Hagstofu Íslands gerir ráð fyrir meiri fjölgun næstu áratugi. Fólk kemur hingað til lands af mismunandi ástæðum en helsta ástæðan fyrir því að fjöldi aðfluttra er meiri en brottfluttra eru þarfir atvinnulífsins fyrir heila og hendur, meðal annars vegna fækkunar í hópi fólks á vinnufærum aldri vegna öldrunar þjóðarinnar. Þetta kemur fram í gögnum Hagstofu Íslands.

Sum þeirra sem hingað koma snúa til baka eftir einhvern tíma á meðan Ísland verður heima fyrir mörg önnur og auðvitað öll meðan á dvöl þeirra stendur.

Þróun íbúasamsetningar Íslands leggur ákveðnar skyldur á herðar stjórnvalda þegar kemur að inngildingu enda er það mikilvægt að öll okkar, sem hér búum, upplifum að við tilheyrum. Inngilding er þýðing á enska orðinu inclusion og gerist ekki endilega af sjálfu sér. Þvert á móti.

Oftar en ekki þarf að grípa til margs konar aðgerða er hafa sem markmið að jafna aðstöðumun og aðstoða fólk við að komast inn í meginstraum samfélagsins og alla farvegi þess eins og foreldrafélagið í skólanum og fleira. Oft er hlutverk brúa notað sem samlíking en þær gera það að verkum að fólk kemst yfir ánna (áskoranir) frá einum stað (jaðrinum) yfir á annan (miðjuna). Góðu fréttirnar eru að það þarf oft ekki mikið til. Þvert á móti geta einfaldar aðgerðir haft mikil og djúpstæð áhrif eins og umsagnir þátttakenda í verkefninu Mitt Atkvæði – Mín Rödd hér að neðan eru til vitnis um.

Aðgerðirnar þurfa hins vegar að vera skipulagðar og reglulega í boði á vegum eða með stuðningi stjórnvalda en ekki eingöngu einu sinni eða tvisvar eða að minnsta kosti þær sem skila eða geta skilað góðum árangri til framtíðar.

Takmörkuð kjörsókn kjósenda af erlendum uppruna

Það má segja að lýðræðisþátttaka íbúa af erlendum uppruna sé hæsta stig inngildingar – það að taka þátt í að kjósa sér fulltrúa í sveitarstjórn eða til Alþingis í tilviki íslenskra ríkisborgara og síðast en ekki síst bjóða sig fram sem fulltrúa fólksins í kosningum.

Þrátt fyrir að íbúar af erlendum uppruna hafi kosningarétt og kjörgengi að uppfylltum ákveðnum skilyrðum, samfelldri lögheimilisbúsetu í þrjú ár í tilviki sveitarstjórnarkosninga og ríkisborgararétti í tilviki Alþingis- og forsetakosninga sem og þjóðaratkvæðagreiðslu, þá er kosningaþátttaka þeirra takmörkuð eða minni en annarra.

Það var til umfjöllunar í Kveiksþættinum „26 þúsund raddir sem ekki heyrast,“ sem gerður var í kjölfar sveitarstjórnarkosninganna 2022. Það eru fleiri en ein ástæða fyrir dræmri kjörsókn en meðal ástæðna sem viðmælendur af erlendum uppruna töluðu um í umræddum Kveiksþætti var skortur á upplýsingum og sú staðreynd að fólk upplifir að stjórnmálafólk tali um það frekar en við það.

Mitt atkvæði – Mín Rödd

Kveiksþátturinn varð innblásturinn að verkefninu Mitt Atkvæði – Mín Rödd: Lýðræðisþátttaka íbúa af erlendum uppruna. Það var fyrst framkvæmt fyrir og eftir Alþingiskosningarnar 2024 og aftur í aðdraganda sveitarstjórnarkosninganna 2026 með styrk frá Þróunarsjóði innflytjendamála.

Verkefnið fyrir og eftir Alþingiskosningarnar var framkvæmt í samstarfi við menningarsendiherra Reykjavíkur og Reykjavíkurborg en fyrir sveitarstjórnarkosningarnar átti sér samstarfi við 18 sveitarfélög, stéttarfélagið Eflingu, tungumálaskólann Dósaverksmiðjuna, Háskóla Íslands, menningarsendiherra Reykjavíkur og W.O.M.E.N – Samtök kvenna af erlendum uppruna auk þess sem önnur verkalýðsfélög, tungumálaskólar, félagasamtök og einstaklingar af erlendum uppruna komu að því að kynna verkefnið.

Samband íslenskra sveitarfélaga var jafnframt bakhjarl verkefnisins sem samanstóð af þremur þáttum í aðdraganda sveitarstjórnarkosninganna 2026.

Í fyrsta lagi var komið til móts við skort á upplýsingum með því að bjóða upp á 6 til 7 klukkustunda langar vinnustofur í einni eða tveimur lotum þar sem áhersla var lögð á að skapa lifandi fræðsluvettvang með notkun þátttökuaðferða í bland við fræðslufyrirlestra. Þannig fékk fólk tækifæri til að finna sjálft upplýsingar og miðla þeim áfram til annarra þátttakenda ásamt eigin reynslu af lýðræðisþátttöku og ræða málin saman. Um leið steig fólk sín fyrstu skref í eigin lýðræðisvegferð, má segja, í stað þess að vera eingöngu (óvirkir) viðtakendur upplýsinga.

Í öðru lagi stóð fólki til boða að taka þátt í gerð vitundarvakningar- og hvatningarherferðanna Mitt Atkvæði – Mín Rödd og Korter í kosningar þar sem þátttakendur komu eigin skilaboðum á framfæri við stjórnmálafólk, almenning og ekki síst kjósendur af erlendum uppruna fyrir kosningar. Þannig var röddum og sýnileika borgara og kjósenda af erlendum uppruna lyft upp í gegnum herferðirnar sem fóru fram á Facebook-síðu verkefnisins.

Að lokum voru skapaðar forsendur fyrir því að kjósendur af erlendum uppruna og fulltrúar stjórnmálaflokka og lista í framboði töluðu saman. Í aðdraganda Alþingiskosninganna 2024 var haldinn opinn fundur í Reykjavík þar sem fulltrúar 9 af þeim 11 stjórnmálaflokkum sem voru í framboði kynntu stefnumál sín fyrir fullum sal í Veröld – Húsi Vigdísar og sátu fyrir svörum.

Opnir fundir voru einnig haldnir með frambjóðendum stjórnmálaflokka og lista í aðdraganda sveitarstjórnarkosninganna á eftirfarandi stöðum: Reykjavík, Akureyri, Norðurþingi, Reykjanesbæ og Vík í Mýrdal. Fundurinn Vík í Mýrdal var skipulagður af enskumælandi ráðinu í Mýrdalshreppi og hinir af sveitarfélögunum nema fundurinn í höfuðborginni sem var styrktur af Reykjavíkurborg en skipulagður sameiginlega af verkefnunum Mitt Atkvæði-Mín Rödd, menningarsendiherra Reykjavíkur og W.O.M.E.N. Fundirnir fóru allir fram á ensku nema í Norðurþingi en þar var boðið upp á samtímis túlkun af íslensku yfir á ensku og pólsku.

Auk þess var streymt frá þremur fundum og upptökum frá Reykjavík og Reykjanesbæ deilt eftir að fundunum lauk en þeir voru allir liður í því að gera sveitarstjórnarmálin aðgengilegri kjósendum af erlendum uppruna og öfugt, veita frambjóðendum tækifæri á að ræða við kjósendur um þau mál sem liggja þeim á hjarta.

Þátttaka í verkefninu og framhald þess

Það tóku alls um 130 íbúar af erlendum uppruna á mismunandi stöðum á landinu þátt í vinnustofunum og gerð herferðarinnar. Þátttakendur voru af 41 mismunandi þjóðerni frá 6 heimsálfum á aldrinum 18 til 74 ára, jafnt karlar sem konur sem hafa búið hérlendis allt frá fimm mánuðum til 30 ára. Um 10 prósent þeirra sem skráðu sig til þátttöku voru íslenskir ríkisborgarar.

Umsagnir þátttakenda, sem voru veittar nafnlausar til að skapa sem bestar forsendur fyrir heiðarlegum svörum, voru einkar jákvæðar eins og dæmin hér að neðan sýna.

Árið 2025 var verkefnið valið til þátttöku í Snjallræði 2025 vegna þess hvernig það tekur á samtímaáskorunum með samfélagslega jákvæðum hætti að mati dómnefndar.

Spurningin núna er hins vegar hvernig mögulegt er að bjóða fólki upp á þátttöku í verkefninu til framtíðar og tryggja þar með sjálfbærni þess í að mæta þörfum íbúa af erlendum uppruna fyrir fræðslu og ákveðna viðurkenningu sem borgarar í íslensku samfélagi, kjósendur og frambjóðendur. Þátttakendur komu sjálfir með svarið en samkvæmt því ætti að minnsta kosti að bjóða upp á fræðsluvinnustofurnar í tengslum við íslenskunám fólks bæði í hinum mismunandi tungumálaskólum og hjá Háskóla Íslands sem og í tengslum við umsókn fólks um íslenskan ríkisborgararétt, hvort sem það er í gegnum Útlendingastofnun eða Alþingi. Það er einnig hægt að hafa vinnustofurnar hluta af þeirri fræðslu sem flóttafólk fær á vegum stjórnvalda. Þannig væri tryggt að fólk fengi fræðslu sem skiptir máli fyrir þau sem eru eða ætla sér að vera hluti af íslensku samfélagi til framtíðar.

Við sem stöndum að baki vinnustofunum erum tilbúin í frekara samstarf við stjórnvöld og alla aðra sem hafa áhuga.

Að lokum, raddir þátttakenda.

Raddir þátttakenda

„The workshop on political participation of immigrants in Iceland should be constant. It brings clear information, the opportunity to understand one's rights and a sense of humanity that is fundamental to the foreigners who want to integrate into Icelandic society.
Þýðing: Vinnustofan um lýðræðisþátttöku íbúa af erlendum uppruna ætti alltaf að vera í boði. Maður fær skýrar upplýsingar, tækifæri til að átta sig á eigin réttindum og upplifa samkennd sem er grundvallaratriði fyrir útlendinga sem vilja verða hluti af íslensku samfélagi.“

„I learned about my democratic rights as an immigrant resident in Iceland, gained a clearer understanding of my right to vote in local elections and how local government works. It made me feel more confident about participating in my community.“
Þýðing: Ég lærði um mín lýðræðislegu réttindi sem íbúi af erlendum uppruna á Íslandi, fékk betri skilning á rétti mínum til að kjósa í sveitarstjórnarkosningum og hvernig sveitarstjórn virkar. Ég upplifði aukið sjálfsöryggi til að taka þátt í samfélaginu.

„I want to write today to share my impressions. I really liked the warm and welcoming atmosphere. The seminar was very good and most importantly, it was practical. I learned about the political system of democracy, how rights are structures and how to use them in practice. I especially appreciated the work in the working groups and the fact that the instructor gave everyone the opportunity to speak.“
Þýðing: Mig langar að skrifa í dag til að deila upplifun minni. Ég kunni virkilega vel að meta hlýtt andrúmsloftið og hvernig maður var boðinn velkominn. Vinnustofan var mjög góð og mikilvægast af öllum var að hún var hagnýt. Ég lærði um hið lýðræðislega stjórnmálakerfi, réttindi fólks og hvernig ég get nýtt mér þau réttindi. Ég kann sérstaklega vel að meta vinnuhópana og þá staðreynd að leiðbeinandinn gaf öllum tækifæri á að tala. 

„The course has been very interesting. I have learned about the Icelandic political system, the composition of Parliament and the power of the municipalities. It has also taught me about my rights as an immigrant regarding the country‘s voting system. The workshop has been excellent. The presentation was very clear and informative.“
Þýðing: Námskeiðið er búið að vera mjög áhugavert. Ég er búin að læra um íslenska stjórnmálakerfið, Alþingi og hlutverk sveitarfélaganna. Ég er einnig búin að læra um mín eigin réttindi sem kjósandi af erlendum uppruna. Vinnustofan er búin að vera frábær. Framsetningin var mjög skýr og upplýsandi.

„I found the workshop to be quite helpful, with a lot of very useful basic information that would have been difficult to compile or find on my own. Your consolidation of all of the different factors of governance in Iceland was very useful and concise. As well, your personal anecdotes, examples, and personal experience in the system were all also very useful in rounding out the discussions and giving clarity and depth to some of what you were mentioning. I found it really great that this workshop was happening, since it can feel very isolating as a foreign resident here in Iceland, and good information like this is hard to find if one doesn't yet speak, or is still learning to speak Icelandic.“
Þýðing: Mér fannst vinnustofan nokkuð gagnleg enda mjög mikið af gagnlegum grundvallarupplýsingum komið á framfæri sem hefði verið erfitt að safna saman eða finna á eigin spýtur. Samantekt þín á öllum þessum mismunandi stigum stjórnkerfisins á Íslandi var mjög gagnleg og greinargóð. Það sama má segja um sögurnar, dæmin og persónulega reynslu af stjórnmálakerfinu sem voru gagnleg til að örva umræðurnar og dýpka skilning á sumu því sem þú fjallaðir um. Mér fannst frábært að þessi vinnustofa hafi átt sér stað vegna þess að það getur verið mjög einangrandi að vera íbúi af erlendum uppruna hér á Íslandi og góðar upplýsingar eins og þessar getur verið erfitt að finna ef maður talar ekki eða er enn að læra íslensku.

„It‘s so good to be here, attending the workshop because:

1) It‘s informative
2) It‘s interactive, not a boring lecture
3) I gained useful information / knowledge about this country, its history and politics.
4) I feel I matter, my voice matters, and I belong to a society even though my passport is not BLUE.
5) It brings hope in the midst of fear mongering news on social media“

Þýðing: Það er svo gott að vera hér og sækja vinnustofuna vegna þess að:

1) Hún er fræðandi
2) Hún er gagnvirk, ekki leiðinlegur fyrirlestur
3) Ég fékk gagnlegar upplýsingar/þekkingu um þetta land, sögu þess og stjórnmál.
4) Mér finnst ég skipta máli, rödd mín skipti máli og að ég tilheyri samfélagi jafnvel þótt vegabréfið mitt sé ekki BLÁTT.
5) Vinnustofan færir mér von þegar fréttir á samfélagsmiðlum ala á ótta.