Jóhanna Þuríður Þorsteinsdóttir, 81 árs kennari og sjúkraliði, er meðal fjölmargra eldri borgara sem hafa tekið svefnlyf árum saman. Hún hóf notkun þeirra í krabbameinsmeðferð árið 2008 og hélt áfram eftir að meðferðinni lauk.
Á einum tímapunkti var hún farin að taka þrjár Imovane-töflur á kvöldi en síðustu sex ár hefur hún notað Stilnoct til að sofa. Fyrir tveimur mánuðum lagði heimilislæknir hennar til að hún reyndi að draga úr notkuninni. Síðan þá hefur Jóhanna minnkað neysluna verulega og hún segir jafnvægi, skap og almenna líðan hafa batnað verulega.
„Ég byrjaði að nota svefnlyf þegar ég var í krabbameinsmeðferð 2008 og síðan hef ég notað slík lyf,“ segir Jóhanna.
Ákvörðunin hafi á sínum tíma virst fullkomlega rökrétt.
„Ég var alveg sannfærð um að besta lækningin í krabbameinsmeðferðinni væri að geta sofið vel,“ segir hún.
Krabbameinsmeðferðinni lauk einu og hálfu ári síðar en svefnlyfin fylgdu henni áfram.
Fór úr einni töflu í þrjár
Fyrsta lyfið sem Jóhanna tók var Imovane. Smám saman fann hún þó að áhrif þess minnkuðu.
„Mér fannst töflurnar virka minna og minna á mig,“ segir Jóhanna.
Í kjölfarið fór skammturinn hækkandi.
„Ég fór að taka tvær töflur og síðan þrjár,“ segir hún.
Jóhanna segir að sér hafi ekki liðið vel þegar notkunin var hvað mest.
„Þegar ég tók þessar þrjár töflur var ég ekki sjálfri mér lík,“ segir hún.
Hún leitaði þá til heimilislæknis og ákveðið var að skipta yfir í Stilnoct.
Reynslan svipuð hjá öðrum
Saga Jóhönnu endurspeglar það sem sérfræðingar sem Kompás ræddi við segja um svefnlyf og svefnvanda. Þetta sé eitt helsta vandamálið við langtímanotkun svefnlyfja eða að mynda þol á skömmum tíma. Skammtímasvefnlyf sem upphaflega átti að nota tímabundið verði að meðferð sem haldi áfram árum saman.
Hildur Þórarinsdóttir, lyf- og öldrunarlæknir á Landspítala, segir enn fremur í Kompás að hefðbundin svefnlyf geti valdið ávanabindingu.
„Þannig að þú situr uppi með að þú eigir jafn erfitt með að sofa og áður en þú hófst töku lyfjanna nema nú ertu orðinn háður lyfinu,“ segir Hildur.
Helga Kristinsdóttir, klínískur lyfjafræðingur á öldrunarsviði Landspítala, segir þol geta myndast á tiltölulega skömmum tíma.
„Það tekur ekkert langan tíma að mynda þol. Það geta bara verið nokkrar vikur sem það tekur og þá er auðvitað freistandi að auka skammtinn,“ segir Helga.
Með hækkandi skammti eykst jafnframt hættan á aukaverkunum sem geta verið sérstaklega varasamar hjá eldra fólki.
Anna Birna Almarsdóttir, prófessor í félags- og klínískri lyfjafræði, lýsir vandanum með beinum hætti.
„Þegar þú ert búinn að vera að taka þetta dag eftir dag í meira en mánuð þá eru þetta ekki svefnlyf lengur. Þau eru ekki að hjálpa þér að sofa. En þú þarft þau samt,“ segir Anna Birna.
Vissi um aukaverkanirnar
Jóhanna er sjúkraliði og segist því hafa vitað að svefnlyf gætu haft aukaverkanir. Hún hafi þó ekki gert sér fulla grein fyrir því hvaða áhrif áralöng notkun gæti haft á hana sjálfa.
„Ég hugsaði meira að segja um tíma: Ég er orðin svo gömul að það er bara allt í lagi að ég venji mig á einhverjar svefntöflur ef ég sef vel af því,“ segir Jóhanna.
Aðspurð um hvort rætt hafi verið við hana um að hætta lyfjunum á þessum átján árum segir hún það aðeins hafa gerst einu sinni eða þegar hún var að ljúka krabbameinsmeðferðinni.
Tókst að trappa sig niður á átta vikum
Vendipunkturinn kom hins vegar fyrir tveimur mánuðum þegar Jóhanna leitaði til heimilislæknis vegna þess að henni leið illa. Hann lagði til að hún færi í skipulagða niðurtröppun svefnlyfsins samhliða hugrænni atferlismeðferð við svefnvanda.
Fyrstu viðbrögð hennar voru að vilja losna tafarlaust undan lyfjunum.
„Ég ákvað að prófa og vildi þá losa mig strax við svefntöflurnar. Það gekk hins vegar ekki svo ég fór aftur að taka eina töflu,“ segir Jóhanna.
Læknirinn hafði varað hana við því að fara of geyst.
„Hann sagði mér að byrja bara aftur að trappa mig hægt og rólega niður. Þetta ferli gæti tekið allt að tólf vikur,“ segir hún.
Þegar Jóhanna fór að fylgja þeirri áætlun gekk niðurtröppunin mun betur.
„Ég fann strax muninn,“ segir hún“
Ótrúlegar breytingar
Það sem kom Jóhönnu mest á óvart var ekki aðeins að henni tókst að minnka notkunina heldur hversu fljótt hún fann breytingu á líðan sinni.
„Ég varð miklu glaðari og frískari á morgnana,“ segir Jóhanna.
Hún segir líkamlega jafnvægið hafa batnað og hún hafi upplifað meiri vellíðan almennt.
„Ég er í betra skapi og ánægðari og mér líður allri miklu, miklu betur,“ segir hún.
Svefninn hafi jafnframt breyst.
„Ég sef ekki svona þungt og oft illa eins og þegar ég er á svefntöflum,“ segir Jóhanna.
Í dag tekur hún hálfa Stilnoct-töflu stöku sinnum en stefnir að því að hætta alveg. Hún bjóst ekki við því að finna svo fljótt fyrir breytingunni.
„Þetta kemur mér mjög á óvart og helst hvað ég fann breytinguna fljótt. Það er þess vegna sem ég held þessu áfram,“ segir hún.
Regluleg eftirfylgni skipti sköpum
Jóhanna segir reglulega eftirfylgni heimilislæknisins hafa skipt verulegu máli. Það hafi veitt henni öryggi að vita að fylgst væri með hvernig henni gengi og að hægt væri að bregðast við ef eitthvað kæmi upp. Hún hefur einnig haldið svefndagbók sem hún segir veita sér mikið aðhald.
„Læknirinn hringir í mig, einu sinni í viku eða svo, til þess að spyrja hvernig mér gangi og gefur mér ráð. Þetta er mikill stuðningur,“ segir Jóhanna.
Reynsla hennar rímar við það sem Hildur Þórarinsdóttir lyf- og öldrunarlæknir segist sjá í starfi sínu með eldra fólki.
„Við höfum margsinnis séð að fólk kemur inn með slævandi lyf. Þegar við minnkum, drögum úr eða hættum þá batnar mjög mikið vitræn færni,“ segir Hildur.
Jóhanna stefnir nú að því að hætta alveg á svefnlyfjunum. Skilaboð hennar til annarra sem hafa tekið slík lyf árum saman eru einföld.
„Ef ég get þetta þá geta allir þetta,“ segir Jóhanna.
