Ætlunin með þessari samantekt er ekki að taka fyrir allar þær rangfærslur sem hafa komið fram í umræðunni frá báðum hliðum, enda ógjörningur að elta uppi allar þær fjölmörgu illa rökstuddu staðhæfingar.
Frekar er ætlunin að stikla á stóru í umræðunni og taka fyrir eftirminnileg mistök, kjánalegar yfirlýsingar og lummuleg uppátæki. Vafalaust vantar hér ýmislegt kjánalegt og svo er það líka algjörlega háð hverjum og einum hvað þykir kjánalegt.
Fjölskyldur klofnar í herðar niður
Einn leiðinlegasti angi umræðunnar um þjóðaratkvæðagreiðsluna er hræðsluáróðurinn, hvort sem það eru hæpnar yfirlýsingar já-sinna um hvað gerist ef við göngum ekki í sambandið eða umtalaðar staðhæfingar nei-sinna um það hvernig við seljum frá okkur fullveldið, forseti landsins missi málskotsréttinn líkt og Áfram Ísland fullyrti eða að engar varanlegar undanþágur séu í boði.
Guðrún Hafsteinsdóttir, formaður Sjálfstæðisflokksins, hélt því fram í Silfrinu í Ríkisútvarpinu í síðasta mánuði að fjölskyldur gætu varla hist því þær væru svo klofnar í málinu.
„Þjóðin er gjörsamlega klofin í herðar niður. Það er orðið þannig að hér geta fjölskyldur varla hist,“ sagði Guðrún í þættinum og vantaði bara að hún spyrði hvort það væri ekki einhver að hugsa um börnin.
Þá vakti athygli orðalagið „klofin í herðar niður“ sem fólk þekkir helst úr Íslendingasögunum þegar menn eru hoggnir í höfuðið með þeim afleiðingum að sverðið fer gegnum allt höfuðið niður að herðum.
Frasinn virðist í miklu uppáhaldi hjá nei-sinnum en nokkrum dögum fyrir Silfrið hafði Ólafur Ragnar Grímsson, fyrrverandi forseti, notað sama orðalag í Brotkasti hjá Frosta Logasyni, og hafa síðan aðrir gripið til þess, svo sem Vigdís Hauksdóttir, fyrrverandi þingmaður og borgarfulltrúi, og Lárus Guðmundsson, bæjarstjórnarframbjóðandi Miðflokksins í Garðabæ. Þjóðin er vissulega klofin en fyrr má rota en dauðrota.
Misreiknað mjólkurverð og tengsl sænskrar krónu við evru
Margréti Rós Sigurjónsdóttur, varaborgarfulltrúa Viðreisnar, varð á í messunni þegar hún gerði myndband fyrir samtökin SJÁ, sem berjast fyrir því að þjóðin greiði atkvæði með því að hefja aðildarviðræður við ESB á ný, þar sem hún bar saman mjólkurverð á Íslandi við mjólkurverð í Svíþjóð.
Í myndbandinu sagði Margrét frá því að hún hefði búið í Svíþjóð og fundist hún fá meira fyrir laun sín þar en á Íslandi, þó að þau væru vissulega lægri þar en hér. Því hefði hún ákveðið að bera saman lágmarkslaun á Íslandi og í Svíþjóð miðað við það hversu marga lítra af mjólk mætti kaupa fyrir laun eins dags.
Margrét misreiknaði sig hins vegar allsvakalega þegar hún sagði að mjólkurlítrinn á Íslandi kostaði 380 krónur þegar hið rétta er að hann kostar mun minna, eða 234 krónur í Bónus. Að vísu misreiknaði hún einnig verð á mjólkurlítranum í Svíþjóð, sagði hann vera 183 krónur þegar hann kostar 147 krónur í lágvöruverðsversluninni Lidl.
Upphaflega komst hún að þeirri niðurstöðu að á Íslandi mætti kaupa 39 mjólkurfernur fyrir lágmarkslaun á Íslandi en 63 í Svíþjóð, sem gerir 62 prósenta mun. Ef réttar tölur eru notaðar fást 64 mjólkurfernur fyrir lágmarkslaun á Íslandi en 78 í Svíþjóð, sem er um 22 prósenta munur.
Eftir að myndbandið var tekið úr birtingu baðst Margrét afsökunar á því, sagði að um mannleg mistök hefði verið að ræða og málið allt væri „svolítið vandræðalegt.“
Margrét Rós lét mistökin þó ekki stoppa sig og birti skömmu síðar annað myndband þar sem hún grínaðist með fyrri skissu með því að drekka mjólkurglas og sagði að hún hefði greitt lægri vexti af húsnæðisláni í sænskum krónum, sem væri tengd evru. Raunin er þó sú að sænsk króna er ekki tengd evru, ólíkt þeirri dönsku til að mynda.
Margrét gekkst þó ekki við því að um mistök væri að ræða þegar fjallað var um orðalagið í fjölmiðlum. Hún hafi ekki verið að segja að sænska krónan „væri bundin evru“ líkt og sú danska heldur væri tengd evrunni vegna mikilla viðskiptatengsla milli Svíþjóðar og ESB.
„Svíar hafa notið góðs af aðild sinni að ESB. Það er það sem ég meina - sænska krónan er ekki BUNDIN evru en hún er tengd evrunni að því leyti að viðskipti eru mikil milli evrusvæðisins og Svíþjóðar. Stýrivextir í Svíþjóð sveiflast líka líkt stýrivöxtum í Evrópu,“ skrifaði Margrét á Facebook.
Brjáluð yfir JÁvaxtabar Krónunnar
Ávaxtamarkaður Krónunnar fékk í lok júní yfirhalningu og nýja heitið JÁvaxtabarinn undir því yfirskyni að fólk segi „Já“ við ávöxtum á hverjum degi. Ákveðinn hópur taldi hins vegar um hápólitíska yfirlýsingu að ræða. Forsvarsmenn Krónunnar sögðu engin pólitísk skilaboð að baki heldur væri ætlunin að hvetja fólk til ávaxtakaupa.
„Það er ekkert leynt kosningaplan á bak við ávaxtabarinn. Þetta er bara skemmtileg tilviljun,“ sagði Guðrún Aðalsteinsdóttir, framkvæmdastjóri Krónunnar, í samtali við Morgunblaðið.
Einn þeirra sem pirraði sig á breytingu Krónunnar var Eldur Smári Kristinsson, formaður Samtakanna 22, sem velti því fyrir sér hvort einhver yrði rekinn frá Krónunni vegna gjörningsins.
„Frábær markaðssetning hjá Krónunni að pirra helming þjóðarinnar með dulbúnum áróðri. Þvílíkir idjótar. Ætli einhver JÁVITI í markaðsdeildinni verði látinn taka pokann sinn?“ skrifaði Eldur í Facebook-færslu um Jávaxtamarkaðinn í byrjun ágúst.
Fésbókarvinir Elds virtust margir á sama máli og hann og lýstu yfir sárum vonbrigðum með Krónuna.
„Aldrei aftur í Krónuna...“ skrifaði Hallur Hallsson, fyrrverandi fréttamaður, við færsluna og tóku aðrir á þræðinum í svipaðan streng.
„Takk. Þá veit ég hvert ég á EKKI að fara eftir nauðsynjum,“ skrifaði Sigurgeir Orri Sigurgerisson, heimildarmyndagerðarmaður, einnig við færsluna.
Áhugaleysi á Ódysseifi túlkað sem sneið á nei-sinna
Það eru þó ekki bara Nei-sinnar sem hafa oftúlkað hlutina því Marinó G. Njálsson, hagfræðingur og Já-sinni, seildist heldur langt í túlkun sinni á Fésbókarstatus gagnrýnandans Jóns Viðars Jónssonar um Ódysseifskviðu Christophers Nolan.
Jón Viðar skrifaði statusinn 25. júlí síðastliðinn og sagðist hafa lesið sér til um myndina og komist að þeirri niðurstöðu að hún væri ekki við hans hæfi og líklega útþynning á verki Hómers.
„Ég hef sem sé engan áhuga á því að fara að sjá Odysseifskviðu Nolans. Ég ætla hvorki að eyða í hana pening né tíma (einkum ekki því síðarnefnda) Af því sem ég hef lesið á netinu get ég einungis ályktað að þetta sé útþynning á stórbrotnu og margbotna listaverki,“ skrifaði Jón Viðar.
Færslan vakti mikil athygli, bæði á Fésbókinni og í fjölmiðlum, og brugðust fjölmargir við skrifunum. Meðal þeirra var fyrrnefndur Marinó G. Njálsson sem túlkaði yfirlýsingu Jóns sem háðsglósu til Nei-sinna.
„Þó Jón Viðar gefi það hvergi í skyn, þá skil ég færslu hans sem háðsglósu til þeirra sem vilja ekki kíkja í „pakkann“, þar sem þeir viti allt um hvað er í „pakkanum“. Algjör óþarfi sé að sjá mynd, sem maður hefur séð í óteljandi útgáfum, að ég tali nú ekki um að hafa lesið bókina eða verið svo heppinn að hafa komist í útgáfu Siglufjarðarútgáfunnar á Sígildum sögum af torsóttri heimferð Ódysseifs úr Trójustríðinu,“ skrifaði Marinó.
„Kannski hef ég rangt fyrir mér og Jón Viðar er bara að storka, eins og hann hefur oft gert af mikilli list,“ skrifaði hann jafnframt. Já, kannski.
Rangir útreikningar og misgott grín Simma
Á vettvangi stjórnmálanna hefur umræðan um atkvæðagreiðsluna mikið til einkennst af upphrópunum eða misáreiðanlegum staðhæfingum. Sigmundur Davíð Gunnlaugsson, formaður Miðflokksins, hefur eytt miklu púðri í grín um ESB með misgóðum árangri.
Fyrr í sumar birti Sigmundur á Fésbókarsíðu sinni Evrópukort sem hann hafði fundið á netinu (og var sennilega búið til af gervigreind) sem sýndi hvað hin ýmsu Evrópulönd þyrftu að vinna margar vinnustundir til að eiga fyrir tölvuleiknum GTA VI í nóvember.
„Oft myndast mikil spenna vegna eftirsóttra tölvuleikja. Sjaldan þó eins mikil og í biðinni eftir Grand Theft Auto VI. Það er leikur sem beðið hefur verið eftir í 13 ár. Leikjaröðin er þekkt fyrir að vera ofbeldisfull en það virðist ekki draga úr áhuganum. Nú liggur fyrir að leikurinn fari í sölu í nóvember og verði hlutfallslega ódýrastur á Íslandi, velmegunarlandi utan ESB,“ skrifaði Sigmundur.
Hann reifaði síðan hvað íbúar Grikklands, Ungverjalands og Kósóvó þyrftu að vinna mikið til að eiga fyrir leiknum samanborið við Íslendinga. Þegar betur er að gáð eru útreikningarnir fyrir Ísland ekki réttir og raunverulegt meðaltal er mun nær ýmsum öðrum Evrópulöndum.
„Það er reyndar hugsanlegt að ESB banni leikinn, eins og ýmislegt annað, en þá verður hann bara þeim mun dýrari þar. Þ.e. á svarta markaðnum eins og í Sóvíetinu í den,“ bætti Sigmundur svo við en ekkert bendir til þess að hann verði bannaður í Evrópusambandinu.
Seinni hluta júlímánaðar birti Sigmundur síðan eigin útgáfu af jarmi (e. meme) úr Netflix-heimildarmyndinni um Beckham-hjónin og ýjaði að því að Þorgerður Katrín Gunnarsdóttir utanríkisráðherra segði hvað sem er til að komast inn í ESB.
Um miðjan ágúst hélt Sigmundur áfram í gríninu, birti myndir af ónýtu grilli sínu og sagði eiginkonu sína hafa um nokkurt skeið haldið því fram að það þyrfti að gera við grillið.
Sigmundur hefði sjálfur viljað sjá hvort grillið dygði ekki, eða „já til að sjá“ eins og hann orðað það. Eiginkonan hefði hins vegar sagt þvert nei, hann látið segjast og gert við grillið.
Núna í vikunni birti Sigmundur síðan annað jarm þar sem mátti sjá gæs spyrja já-sinna á flótta hvað það væri sem hann langaði til að sjá. Það er gott og gilt að grínast endrum og sinnum en ekki sérlega uppbyggilegt að eyða svona miklu púðri í ódýrt grín á kostnað þeirra sem þú ert ósammála.
Nýtt lag um það sem er bannað
Hallgrímur Helgason er einn okkar öflugustu skáldsagnahöfunda og yfirlýstur já-sinni. Hann ákvað að taka hið sígilda „Lagið um það sem er bannað“ eftir Sveinbjörn Baldvinsson og setja það í þjóðaratkvæðagreiðslubúning.
Lagið er klassískt barnalag með frábærum texta en verður heldur kjánalegt þegar það er notað til að gefa Ólafi Ragnari, Mogganum og öðrum nei-sinnum á baukinn.
„Það má ekki prófa að segja já
og ekki einu sinni fá að sjá.
Við eigum bara að hlýða
og setja kross við Nei-ið,
þá ríka fólkið verður allt svo fegið.“
Gervigreindarslor í Mogga, hjá Baudenbacher og á miðlunum
Gervigreindin hefur hafið innreið sína inn í nánast allt sem tengist daglegu lífi fólks. Hana má því miður sjá víða í umræðunni fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna hvort sem fólk nýtir hana til að setja upp fyrir sig skoðanagreinar eða leita uppi gögn með misjöfnum árangri. En svo er líka farið að bera meira á því að fólk noti gervigreindina til að búa til myndir fyrir sig.
Þjóðmál hafa fjallað rækilega um þjóðaratkvæðagreiðsluna og ýmsa kima hennar í þáttum sínum, eins og þeirra er von og vísa. Hlaðvarpið tók síðan út heila opnu í frídreifingarblaði Morgunblaðsins fimmtudaginn 20. ágúst með gervigreindarsmíðaðri mynd af Evrópuþinginu.
Á myndinni er teiknimynd af Þorgerði Katrínu Gunnarsdóttur utanríkisráðherra klædd eins og Valli í bókaseríunni Hvar er Valli? og við hana stendur „Hvar er Togga?“ og „Í Evrópuþinginu eru 720 þingmenn. Ísland myndi fá sex“ til að undirstrika smæð landsins inni í bákni ESB. Þegar myndin er skoðuð ber hún helstu merki gervigreindarmynda, teiknimyndin er ekkert lík Þorgerði og allir þingmennirnir í bakgrunninum eru afmyndaðir.
Hugmyndin er ekki alslæm en það er verulega lummulegt að geta ekki gert þetta almennilega, fá einhvern teiknara til að gera þetta eða allavega láta gervigreindina vinna þetta betur, fyrst hugmyndin er að leggja heila opnu Morgunblaðsins undir grínið.
Aðrir sem hafa nýtt sér gervigreindina eru hjónin dr. Carl Baudenbacher, sem hélt nýverið fyrirlestur um þjóðaratkvæðagreiðsluna í Sjálfstæðissalnum eftir að hann mátti ekki halda hann í hátíðarsal Háskóla Íslands, og dr. Laura M. Baudenbacher sem skrifuðu saman bókina Iceland Before the EU Referendum um þjóðaratkvæðagreiðsluna og Almenna bókafélagið gaf út.
Á kápu bókarinnar stendur maður frammi fyrir konu með íslenska fánann og í hvítum stuttermabol merktum Íslandi í Evrópska efnahagssvæðinu og karli með fána Evrópusambandsins, í jakkafötum og hvítum bol merktum Íslandi í Evrópusambandinu. Myndin er bersýnilega unnin af gervigreind og undarlegt að svona virtir sérfræðingar í Evrópurétti skuli gefa frá sér svona slor.
Samfélagsmiðlar eru síðan undirlagðir alls konar gervigreindarslori en meðal þeirra sem hafa lagt hönd á plóg í gervigreindardreifingunni er Arnar Þór Jónsson, fyrrverandi forsetaframbjóðandi og yfirlýstur nei-sinni, sem lét gervigreindina smíða fyrir sig skop um hvað sé í pakkanum hjá ESB.
„Myndirðu segja nei við Kylie Jenner?“
Halldór Jörgen Faurholt Olesen, sjálfstætt starfandi ráðgjafi, hefur verið ötull við að skrifa skoðanagreinar á Vísi í aðdraganda þjóðaratkvæðagreiðslunnar og notar þar óspart gervigreindina sem virðist oft koma niður á sanngildi staðhæfinga.
Halldór hefur líka verið duglegur að búa til myndbönd fyrir Já til að sjá á Instagram og TikTok. Þar hefur hann meðal annars líkt því að segja nei í þjóðaratkvæðagreiðslunni við það að neita að opna happatreyju af því maður veit ekki hvað kemur út úr henni. Í öðru myndbandi velti hann upp heldur undarlegri spurningu:
„Myndirðu segja nei við Kylie Jenner? Eða myndirðu giftast áður en þú færir á stefnumót? Nei, auðvitað ekki. Fyrst fer maður á stefnumót, svo kynnist maður og síðan kannski lærir maður inn á fjölskyldu eða vini. Og þegar maður er búinn að því tekur maður ákvörðun. Það er nákvæmlega það sem er að fara að gerast núna 29. ágúst. Við erum ekki að fara að giftast ESB, við erum bara að fara að kynnast ESB og við erum að fara að skoða hvað gæti orðið,“ segir Halldór í TikTok-myndbandi sem Já til að sjá birti á dögunum.
Giftingarsamlíkingin er svo sem skiljanleg en það er eitthvað skrítið við að hlusta á mann á sjötugsaldri tala um það að segja nei við Kylie Jenner.
@jatiladsja Myndirðu segja nei við Kylie Jenner?
♬ Walking On A Dream (instrumental) - Party Tyme
