Á vefsíðu Sameinuðu þjóðanna er greint frá því að nefnd undir forystu Katrínar Jakobsdóttur vilji að Alþjóða heilbrigðismálastofnunin lýsi loftslagsbreytingum formlega sem alþjóðlegu neyðarástandi í lýðheilsumálum.
Tillögurnar koma frá óháðri nefnd skipaðri fyrrverandi ríkisstjórnarleiðtogum, ráðherrum, fulltrúum alþjóðastofnana og leiðtogum úr borgaralegu samfélagi á Evrópusvæði WHO. Nefndin leggur fram 17 tillögur að auknum aðgerðum stjórnvalda í loftslags- og heilbrigðismálum.
Vilja loftslagsmál inn á svið neyðarástands
Nefndin telur að loftslagsbreytingar séu ekki lengur fjarlæg framtíðarógn heldur yfirvofandi vá sem hafi þegar áhrif á heilsu, matvælaöryggi, vatnsöryggi, orkumál og þjóðaröryggi víða um Evrópu. Þá segir í skýrslunni að Evrópa hlýni hraðar en nokkur önnur heimsálfa.
„Loftslagsváin er ógn við öryggi okkar, félagslega samheldni, mannréttindi og heilsu,“ segir Katrín Jakobsdóttir í yfirlýsingu sem birt er með tillögunum. Hún segir jafnframt að aðgerðir í loftslagsmálum séu „arðbær fjárfesting í réttlátara og seiglara samfélagi.“
Nefndin vill meðal annars að ríkisstjórnir setji loftslags- og heilbrigðismál á dagskrá þjóðaröryggisráða og að ráðuneyti varnarmála, orkumála og fjármála komi beint að málaflokknum. Þá er lagt til að fjármunum verði í auknum mæli beint frá jarðefnaeldsneyti yfir í endurnýjanlega orku, almenningssamgöngur og loftslagsþolin heilbrigðiskerfi.
Umdeild nálgun og vaxandi þreyta gagnvart kostnaði
Á sama tíma eru loftslagsmál og viðbrögð alþjóðastofnana við þeim meðal umdeildustu stjórnmála- og samfélagsmála samtímans. Þótt meirihluti loftslagsvísindamanna telji að hlýnun jarðar sé að stórum hluta af mannavöldum og að aðgerða sé þörf, hafa margir gagnrýnt hvernig loftslagsmál hafa verið notuð til að réttlæta aukin ríkisútgjöld, nýjar reglugerðir og aukið vald alþjóðastofnana.
Víða um Evrópu hefur einnig vaxið pólitísk andstaða gegn þeim mikla kostnaði sem fylgt hefur orkuskiptum og loftslagsaðgerðum. Gagnrýnendur benda á hækkandi orkuverð, aukna skattheimtu og miklar opinberar fjárfestingar sem almenningur beri kostnaðinn af á sama tíma og áhrif aðgerðanna séu oft óljós eða langtímaeðlis.
Tillögur nefndarinnar fela meðal annars í sér að loftslagsmál verði færð inn á svið þjóðaröryggis og neyðarástands í lýðheilsumálum. Slík skilgreining gæti aukið vægi málsins innan ríkiskerfa og alþjóðastofnana enn frekar, sem sumir telja eðlilegt miðað við umfang vandans en aðrir óttast að geti leitt til frekari miðstýringar og aukinna afskipta yfirþjóðlegra stofnana af stefnumótun einstakra ríkja.
WHO hvatt til formlegrar neyðaryfirlýsingar
Nefndin skorar sérstaklega á WHO að lýsa formlega yfir neyðarástandi í lýðheilsumálum vegna loftslagsbreytinga. Að mati nefndarinnar eru núverandi reglur WHO fyrst og fremst hannaðar fyrir tímabundna faraldra en ekki langvarandi og víðtæka ógn eins og loftslagsbreytingar.
Í skýrslunni segir að skortur á formlegri neyðaryfirlýsingu hafi gert ríkisstjórnum kleift að meðhöndla loftslagsbreytingar sem „bakgrunnsvandamál“ í stað bráðrar og vaxandi ógnar.
Vilja nýja mælikvarða fyrir hagkerfið
Meðal annarra tillagna nefndarinnar eru aukin loftslagsþjálfun heilbrigðisstarfsfólks, meiri áhersla á geðheilbrigði í tengslum við loftslagsmál og nýir mælikvarðar sem leggja meiri áherslu á heilsu, jöfnuð og sjálfbærni fremur en hefðbundinn hagvöxt mældan í vergri landsframleiðslu.
Nefndin telur að núverandi hagkerfislíkön vanmeti raunverulegan kostnað samfélaga af mengun og loftslagstengdum hamförum. Gagnrýnendur hafa hins vegar bent á að slíkar hugmyndir geti opnað fyrir víðtækari pólitíska stýringu á atvinnulífi og efnahagsmálum undir formerkjum loftslagsmála.
