Á dögunum rataði í umræðuna orðið „kynþáttaraunhyggjumaður“ sem finnst ekki í ritmálssafni Orðabókar Háskólans og hafði kannski aldrei fyrr heyrst opinberlega. Ég sá þetta orð, racerealist, fyrst í dönskum miðlum í liðnum mánuði en þarlendur lögmaður, Rasmus Munch Søndergaard, lét svo um mælt í þættinum Deadline á DR 14. apríl að það væri „en særlig dansk ting“ að geta neytt mjólkurafurða. Søndergaard vísaði til rannsókna eins virtasta vísindamanns Dana, þróunarerfðafræðingsins Eske Willerslev, sem rannsakað hefur erfðaefni úr líkamsleifum fornmanna, meðal annars með tilliti til mjólkursykuróþols. Forfeðrum okkar í fyrndinni auðnaðist að neyta mjólkurafurða og gátu þeir þar með innbyrt mun meira af eggjahvítuefnum en aðrar þjóðir. Fólki fjölgaði hratt og menn urðu stærri, sterkbyggðari og hraustari.
Willerslev er þó engan veginn sáttur með að rannsóknarniðurstöður hans séu nýttar í pólitískri umræðu. Søndergaard lét líka svo um mælt að hann hefði átt vingott við konu af ættum inúíta sem ekki þyldi mjólkurvörur og þarna væri eitthvað sem skildi á milli Dana og inúíta. Samtök inúíta brugðust ókvæða við og var Søndergaard harðlega gagnrýndur. En allt um það þá skilgreinir Søndergaard sig sem racerealist og hefur verið virkur í starfi Borgaraflokksins (Borgernes Parti) og áður Þjóðarflokknum (Dansk Folkeparti).
Hinn danski andi
Ummæli Søndergaard voru angi af umræðu sem risið hefur í dönskum miðlum undanfarnar vikur um hvað það sé að vera danskur. Merkilegt innlegg í þær vangaveltur var bók sagnfræðingsins Christian Egander Skov sem út kom 1. maí sl. og ber heitið: Folkeligt skal alt nu være — et forsvar for vores folkestyre. Skov heldur því fram að samþjöppun valds og hnattvæðing hafi veikt lýðræðislegar grunnstoðir vestrænna samfélaga. Lausnarorðið sé ný þjóðernisleg vakning. Ég á eftir að fá bókina í hendur en í grein í Berlingske á dögunum segir Skov frá efni hennar með tilvísun til Grundtvigs, einhvers mesta hugsuðar danskrar sögu: „Folk! hvad er vel folk i grunden?“ Skov svarar spurningunni svo að einkenni þjóðar séu tungumálið, menningin, hugarfarið og sagan — þetta sé „andinn“. Skov hafnar aftur á móti útleggingum manna eins og Søndergaard sem vilji skilgreina þjóðerni út frá erfðafræðinni og uppnefnir Søndergaard „mælkemand“ í því samhengi. Þriðja skilgreiningin, sem margir aðhyllast, sé síðan að skilgreina fólk út frá vegabréfinu — þeir sem öðlast hafi danskan ríkisborgararétt séu sjálfkrafa Danir, jafnvel þó svo að þeir tali hvorki dönsku né aðhyllist nokkur dönsk gildi.
Skov segir allt of takmarkandi að horfa einvörðungu á líffræðilegan uppruna eða vegabréfið. Menn fæðist nefnilega inn í tiltekið samhengi, foreldrar hans séu danskir, aðrir forfeður voru það líka. Börnin hans séu dönsk og einn daginn, ef Guð lofi, muni þeirra börn einnig verða dönsk. Það sé samhengi fremur en ætterni sem ráði því hvort maður teljist danskur. En skilgreiningin sé samt ekki endanleg heldur søgebegreb eða leitarorð. Að vera danskur sé verðandi og menn skyldu leita í fullvissu þess að sá sem leiti muni líka finna.
Þjóðerni er margslungið
Mig langar að taka undir með Skov að breyttu breytanda. Upprunaskilgreiningin er of takmarkandi og sömu sögu er að segja af vegabréfsskilgreiningunni. Útlendingur getur orðið Íslendingur en það gerist ekki í einni sviphendingu með stimpli á skrifstofu fógeta. Blaðamaðurinn Vísis, Samúel Karl Ólason, ritaði frétt sem birtist 15. september í fyrra þar sem greint var frá því að söngkonan Mariia Alekhina hefði hlotið fangelsisdóm í Rússlandi en fyrirsögnin var: „Íslendingur dæmdur í þrettán ára fangelsi í Rússlandi“. Mariiu var veittur íslenskur ríkisborgararéttur 2023 — en er hún þar með sjálfkrafa orðin Íslendingur? Ég þekki allnokkra Skandinava sem hér búa, sumir þeirra hafa verið búsettir hér lengi, tala íslensku reiprennandi og fyrir löngu komnir með íslenskan ríkisborgararétt (ef þeir kæra sig þá um hann). Fæstir þeirra myndu þó skilgreina sig sem Íslendinga — þeir eru Norðmenn, Svíar og Danir. Meira að segja þeir Færeyingar sem ég þekki og hér búa kalla sig Færeyinga, ekki Íslendinga. Í þessu ljósi er enn fráleitara að maður frá fjarlægum menningarheimi geti umbreyst í Íslending í einu vetfangi.
Svo er auðvitað líka til að menn skilgreini sig enn þrengra. Sumir suður-þýskra vina minna eru meiri Bæjarar en Þjóðverjar og það minnir á söguna af Íslendingnum sem var á ferð um Manitobafylki í Kanada og hitti fyrir unglingspilt af indíánaættum sem hafði verið ættleiddur af Vestur-Íslendingum. Ferðalangurinn varð að vonum undrandi enda hafði hann aldrei fyrr heyrt mann af öðrum kynþætti tala íslensku og spurði piltinn í forundran: „Svo þú ert Íslendingur?“ Hann svaraði þá skýrmæltur að bragði: „Nei, ég er Skagfirðingur!“
Þjóðerni er nefnilega margslungið og mikilvægara en nokkru sinni að rökræða nú á tímum þegar fimmtungur íbúa hér á landi er af erlendu bergi brotinn. Í stað fúkyrða og upphrópana þarf að gera sér grein fyrir því af hverju skilgreining á þjóðerni getur ekki byggst á kynþætti eða ríkisborgararétti eingöngu og við blasir að gera þarf mun ríkari kröfur til þeirra sem öðlast vilja íslenskan ríkisborgararétt. En svo hægt sé að skilgreina þær kröfur þarf að fara ofan í saumauna á því hver sé hinn íslenski „andi“ svo ég vitni til Christian Egander Skov. Líkt og sá danski er íslenski andinn samsettur af ýmsum þáttum: tungu, sögu, hugsunarhætti, menningu — og hann er ekki endanlegur heldur verðandi. Þegar öllu er á botninn hvolft er nefnilega ljóst að einungis vandleg rökræða mun færa okkur nær sanni um hvað það er að vera Íslendingur.
