Yfir 600 lögbýli á Íslandi eru í eigu dánarbúa, um 670 látnir eiga 2% af jarðnæði landsins. Þessi staða skapar hættu á óvirku eignarhaldi sem getur takmarkað þróunarmöguleika og nýtingu lands. Þetta kom fram á málstofu sem Landbúnaðarháskóli Íslands stóð fyrir en málþingið bar yfirskriftina: „Hverjir eiga Ísland?“
Þar var til umfjöllunar ný skýrsla um eignarhald á landbúnaðarlandi á Íslandi, lagaumhverfi og þróun eignarhalds. Þar kemur meðal annars fram að 13% lögbýla eru í eyði en hlutfallið gæti verið enn hærra að mati skýrsluhöfunda.
Umfang óvirks eignarhalds kemur á óvart – mörg dánarbú
Um 70-80% lögbýla eru ekki bújarðir í eiginlegum skilningi þess orðs heldur nýttar til annars og tveir útlendingar eiga 40 lögbýli í gegnum félög sem eru skráð hérlendis.
Höfundar skýrslunnar eru Torfi Jóhannesson, doktor í landbúnaðarfræðum og sérfræðingur í fæðuöryggi og byggðamálum og Ásdís Hlökk Theodórsdóttir, aðjúnkt í skipulagsfræðum við Landbúnaðarháskólann og fyrrverandi skipulagsstjóri ríkisins.
Torfi segir hátt hlutfall óvirks eignarhalds hafa komið á óvart.
„Það er eitthvað sem flest lönd reyna að komast hjá vegna þess að það stendur í vegi fyrir atvinnuþróun og uppbyggingu í sveitunum. Jarðir hér á landi geta verið í óvirku eignarhaldi áratugum saman og þess vegna hafa lönd sem við berum okkur saman við reynt að takmarka þann tíma sem sem dánarbú geta átt jarðir.“
Í Svíþjóð og Noregi séu takmarkanir sem kveða á um að jarðir megi ekki vera lengur í dánarbúum en 3-5 ár.
„Eftir það fer bæði skatturinn og og stjórnvöld yfirleitt að pressa á og geta jafnvel krafist sölu og uppgjörs þannig að þetta er klárlega eitthvað sem við þurfum kannski að skoða betur hér á landi,“ segir Torfi.
Mörg dánarbúin flækist í höndum erfingja, tíminn líður og erfingjum fjölgar.
„Það eru kannski hjón sem eiga á jörð og svo falla þau frá og þá erfa afkomendur og svo kannski þriðja kynslóð og þá erum við komin með tugi eigenda að viðkomandi jörð og þetta leiðir líka til þess að eignarhaldið getur orðið mjög óvirkt og það getur verið erfitt að vita hver fer fyrir hópnum,“ segir Torfi.
Sjónarmið um nýtingu á landi geta verið margvísleg.
„Hvort sem þau tengjast landbúnaði, ferðaþjónustu, orkunýtingu, eða skógrækt, segir Torfi.
Ásdís Hlökk segir brýnt að bæta aðgang að gögnum og upplýsingum og tengja betur saman gagnagrunna lögbýlaskrár og landeignaskrár.
„Það þarf að halda betur utan um upplýsingar um skipulag og uppbyggingu og við þurfum að geta tengt þessar upplýsingar miklu miklu betur saman.“
Fyrir liggi skrá yfir 7000 lögbýli en hún sé mjög einfalt plagg.
Mikilvægt að bæta skráningu
„Skráin hefur að geyma nánast eingöngu nöfn lögbýla og nöfn eigenda þannig að við sjáum ekki beint út úr henni staðsetningu lögbýla, stærð þeirra og svo framvegis og ekki nýtingu og það er eitthvað sem er mjög eftirsóknarvert, að það sé bætt úr þessum gögnum og upplýsingum þannig að við getum skilið á milli og áttað okkur á því hvaða land er raunverulega nýtt fyrir búrekstur og landbúnað og landbúnaðarframleiðslu, hvaða land er dreifbýli og hvað telst vera lögbýli en eru kannski íbúðalóðir, frístundalóðir eða skógræktarlóðir. Við þurfum að geta skilið þarna á milli og áttað okkur betur á stöðunni,“ segir Ásdís Hlökk.
13% lögbýla eru í eyði, er þetta óvenjuhátt hlutfall?
„Já, ég myndi halda það“, segir Torfi. „Við erum ekki með kröfur um viðhald á ræktarlandi eða að bændur og landeigendur haldi landinu í góðu landbúnaðar- og umhverfislegu ástandi. Það er mjög mikið frelsi um það hvað þú gerir þegar þú eignast land og við verðum passa okkur á því að missa ekki tökin á þessu því við höfum séð það gerast aftur og aftur að á tiltölulega skömmum tíma geta aðstæður breyst mjög mikið. Það var t.d. enginn að tala um vindmyllugarða fyrir fimm árum en núna eru tugir hugmynda um stóra vindmyllugarða um allt land. Að sama skapi var enginn að tala um stórfellt sjókvíeldi fyrir 25 árum nú eru firðirnir meira eða minna fullnýttir og að mörgu leyti bara gott en þetta sýnir okkur hvaða hlutirnir geta breyst hratt. Eins er mikil eftirspurn eftir orku í gagnaver og fleira svo að þetta getur hellst yfir okkur hvenær sem er af miklum þunga næstu árin.“
Ásdís Hlökk segir að úrbætur varðandi landareign og afnot heyri undir mörg ráðuneyti.
„Þetta snýst líka mikið um samstillingu innan stjórnarráðsins en akkúrat þessar spurningar sem lúta að því hvort það sé þörf á að setja einhvers konar búsetuskyldu eða nýtingarskyldu inn í regluverkið um jarðir, það þarf að fara í gegnum þingið.“
Tveir útlenskir auðkýfingar eiga samtals 40 jarðir
Fjórði stærsti landeigandinn á Íslandi á eftir ríkinu, sveitarfélögum og þjóðkirkjunni er auðkýfingurinn Jim Ratcliffe. Hann og annar útlendingur eiga samanlagt 40 lögbýli í gegnum félög sem eru þó skráð hér á landi.
Er þetta eitthvað sem þarf að huga betur að og þá hvernig?
„Þetta er eitthvað sem við þurfum klárlega fylgjast vel með. En meðan það eru bara einn eða tveir sem eru í þessari stöðu þá held ég að við þurfum ekki að hafa neinar áhyggjur,“ segir Torfi. „Við erum hluti af innri markaði EES og það gerir að verkum að allir innan EES geta og eiga rétt á að kaupa hér jarðir. Við getum sett alls konar aðrar takmarkanir en við getum ekki mismunað eftir þjóðerni.“ segir Torfi.
Spurning hvort regluverkið virkar þegar á reynir
Ásdís Hlökk bætir við: „Það eru þessi lagaákvæði í dag um að ef aðilar vilja eignast margar jarðir eða mjög marga hektara lands þarf sérstakt leyfi ráðherra og við þekkjum það úr fyrri framkvæmd og samkvæmt eldri jarðalögum að það þurfti leyfi ráðherra til að leysa land úr landbúnaðarnotum og leyfi ráðherra fyrir landskiptum. En reyndin varð sú að þau leyfi voru bara alltaf sjálfkrafa veitt og það voru í rauninni ekki til staðar nein formleg viðmið sem ráðuneytið taldi sig geta byggt á til þess að skoða efnislega þessar umsóknir og það vakna spurningar um hvort ráðuneytið í dag hefur tólin og tækin til að greina þessar umsóknir þegar þær berast. Það skiptir líka máli hvort að þetta regluverk sem við höfum í dag bítur og virkar ef og þegar á reynir.“
