Undanfarið hef ég staðið mig að því að samgleðjast þeim vinum mínum sem eiga stálpuð börn komin í nám eða starf í útlöndum. Börn sem búa í útlöndum, að verða götuvís í öðru landi og læra að spjara sig á nýjum forsendum, oftast í Evrópulandi. Sjálf á ég fimmtán ára strák, himinlifandi þegar hann fær góða einkunn í íslensku, um leið og ég óska þess stöðugt meira að hann eigi eftir að byggja upp fullorðinslíf í öðru landi en á Íslandi.

Margt er auðvitað fjarska gott á Íslandi, en ef ég ljái þessu persónulega sýn, þá finnst mér ég svo oft vera í hráslagalegri útilegu hér heima. Verandi einstætt foreldri að harka á leigumarkaði – að reka heimili skammt frá Miklubraut og því daglega vitni að mengunarspúandi umferðarteppum, þó að ég noti ekki einkabíl heldur rölti út í búð að kaupa í matinn á uppsprengdu verði – þá finnst mér oft að ég einhvern veginn passi ekki inn í þetta samfélag. 

Fólk að bugast undan verðlagssveiflum

Kannski á það sinn þátt í þessari upplifun að samtals hef ég yfir ævina búið samanlagt í um 14 ár í fjórum öðrum Evrópulöndum en á Íslandi.

En ég vil geta lifað frjáls. Og ég vil að það geti sonur minn líka, verið frjáls í sínu lífi. Samt, eftir tíu ár á Íslandi, finnst mér eins og hér sé hálfgerður ómöguleiki að búa. Nú veit ég að það á ekki bara við um mig, heldur líka svo marga í kringum mig sem eru stöðugt að berjast í bökkum, þá sérstaklega fólk sem starfar við hinar fjölbreyttu skapandi greinar, hvort sem það er einstætt foreldri eða ekki – enda talsvert af skapandi fólki í kringum mig.

Kerfið gerir í svo takmörkuðum mæli ráð fyrir óörygginu og sveiflunum er fylgja mörgum störfum sem flokkast undir skapandi greinar, svo dæmi sé tekið, þó að löngu sé búið að sýna fram á ríkulegan hagvöxt þeirra. En sama á við um ýmis önnur störf nútímans. Á tímum þegar svo margt fólk er farið að lifa öðruvísi en áður, lifa og starfa á öðrum forsendum, ekki allt eins bundið við kerfishugsun og tíðkaðist. Og fólk í öllum þessum alls konar störfum, líka fólk með háskólagráður og ýmiss konar sérmenntun, er að bugast undan verðlagssveiflum á Íslandi. Óöruggum kjörum. Svo margir í kringum mig kvarta undan stöðugum blankheitum. Líka fólk í eigin húsnæði. 

Hver nauðgar fjallkonunni?

Stödd í Berlín var ég að hugsa um son minn í göngutúr þegar hugurinn hvarflaði til Guðna Ágústssonar sem nýlega hafði birst í viðtali á Vísi – í kjölfar þess að hafa ritað grein í Morgunblaðið til að skora á fólk að segja nei í þjóðaratkvæðagreiðslu í lok ágúst þar sem kosið verður um hvort hefja skuli á ný viðræður um aðild Íslands að ESB.  Í viðtalinu sagði Guðni: „Við viljum verja fullveldið og Ísland og fjallkonuna okkar. Og segjum nei. Stattu vörð um fjallkonuna fríðu, láttu ekki nauðga henni.“

Allt í einu flissaði ég að hátíðlegu en þó grótesku orðalagi hans, þar sem ég rölti á breiðgötu að mestu laus við svifrykið sem sest í lungun á mér heima í Reykjavík. Flissið var pínu örvæntingarfullt, um leið og frískleg ungmenni geystust fram hjá mér á hjólum, á þægilegum hjólastígum; ung stelpa með grænmeti í körfunni, einhver að borða kebab hjólandi, aðeins eldri karlmaður í jakkafötum – og einhvern veginn virtust þau svo fjarlæg þessum orðum Guðna um að láta ekki nauðga fjallkonunni okkar. Ég hugsaði: Myndu þau nauðga henni – eða hver nauðgar eiginlega fjallkonunni?

„Tunglroðin á eggjunum“

Íslensk orðræða pólitíkusa og fyrrum pólitíkusa – sem enn vilja láta til sín taka – er svo samdauna sjálfri sér og oft svo frumstæð að það er sjálfum okkur hættulegt. Oft er fólk sem ratar inn á þing bundið því að hafa unnið sig upp innan rótgróinna kerfa, þannig að maður fær á tilfinninguna að það hafi ekki hugmyndaflug í að veruleikinn sé oft svo miklu margflóknari en þeirra.

Og ég hugsaði: Hvað hefur fjallkonan með framtíð sonar míns að gera?

Að gamni kíkti ég á Vísindavefinn og las að upphaflega fjallkonumyndin hafi verið gerð af þýskum málara að nafni J. B. Zwecker eftir fyrirsögn Eiríks Magnússonar sem var bókavörður í Cambridge. Eiríkur lýsir táknum hennar svo í bréfi til Jóns Sigurðssonar 11. apríl 1866:

„Konumyndin á að tákna Ísland, því hefur hún ískórónu á höfði, sem eldar gjósa upp úr. Á öxl hennar er hrafninn, Íslands einkennilegasti fugl, Óðins forni vin og skáldanna eftirlætisgoð, fréttafugl mikill og margkunnugur. Yfir sjónum flögrar már, en yfir brimsævi tíma og sögu berast rúnakefli að landi eða upp í fang konunni, og hefur hún þegar náð einu þeirra. Þetta átti svo sem að vera symbolum (tákn) bókmenntalandsins og sögulandsins okkar. Yfir er nótt og stirndur himinn og máninn uppi. Á bak við eru fjöll, tunglroðin á eggjunum.“

Ef Ísland er fjallkona með ískórónu á höfði sem eldar gjósa upp úr, þá má líka myndgera framtíðina sem konu og sú kona getur orðið allavega útlits. Hvernig hún mun líta út er líka undir okkur komið. Og óvíst að allir TikTok-krakkarnir sem rembast við að lesa bækur á íslensku til að gleðja okkur séu endilega svag fyrir þessari með ískórónuna. Þau myndu líklega skipta kórónunni út fyrir eitthvað sem mér dettur ekki einu sinni í hug.

Hávaðinn kæfir það sem við þurfum að vita

Svo þess sé nú getið, þá var ég í göngutúrnum að koma úr matvörubúð þar sem ég hafði verslað helstu nauðsynjar fyrir um þriðjung af því sem ég er vön að borga fyrir þær á Íslandi. Með poka fullan af ferskum og góðum vörum.

Á Íslandi er svo viðbúið að umræða um brýnt hagsmunamál komandi kynslóða, þjóðaratkvæðagreiðsluna í ágúst þar sem kosið verður um hvort hefja skuli á ný viðræður um aðild Íslands að ESB, lokist inni í orðfæri sem þessu. Þar sem pólitíkusar gamla tímans veifa hugtökum á borð við fullveldið og talsmenn hinna ýmsu hagsmunaafla í samfélaginu slást í hópinn og þyrla upp öfgum – sem svo fjölmiðlar beina allri sinni orku í að hafa eftir þeim, á kostnað fræðilegri umfjöllunar um þær staðreyndir sem við þurfum að kynna okkur. Og fáum aldrei að gera, ef þessi atkvæðagreiðsla hafnar aðildarviðræðum. Hávaðinn ber þær ofurliði.

Ekki tími fyrir gífuryrði

Hér á landi er bara eitt dagblað. Hinn ríkisstyrkti sjávarútvegsMoggi sem gekk í endurnýjun lífdaga eftir hrunið í þeim tilgangi, ásamt öðru, að ákveðin öfl í samfélaginu gætu unnið gegn aðildarviðræðum við ESB. En sem samfélag – á tímum í alþjóðasamfélaginu sem geta haft svo ófyrirsjáanleg áhrif á okkur – þurfum við að tryggja að við fáum sem gleggstar upplýsingar. Fyrst og fremst vegna barnanna okkar. Í raun hefðu stjórnvöld þurft að tryggja fjölmiðlum eyrnamerkt fjármagn svo þeir gætu skapað nægilegt rými til að velta faglega upp sem flestum hliðum þessa, á alla kanta. Lýsa upp sem flestar staðreyndir málsins, svo fólk gangi sem meðvitaðast til kosninga. Frekar en að festast í ýktum orðræðum á báða bóga.

Nú er ég ekki að hnýta í Guðna Ágústsson, ég þykist vita að honum er meðal annars annt um bændur og ábúendur landsins. Samt, áður en fyrrverandi og núverandi pólitíkusar, tryggir sínu baklandi, stökkva fram með hagsmuni ákveðinna hópa að leiðarljósi, þá þarf að hafa í huga að samfélag þetta er fjölbreyttur sambræðingur svo ólíkra hópa. Fólks sem lifir ólíku lífi, á ólíkum forsendum. Þó er hagur þess í heild að mið sé tekið af sem flestum hópum. Á þessum skamma tíma, frá og með deginum í dag fram í ágúst, er ekki tími fyrir hugsunarlaus gífuryrði.

Þarf að virkja ungt fólk

Ísland má ekki verða þannig að hér geti og vilji bara ungt fólk búa sem hefur ítök í klíkum, sjávarútvegi, velmegandi ferðaþjónustubatteríum eða fjölskyldum sem búa að auði – og geta hæglega leikið áfram með hræðilega erfiðan húsnæðismarkað með fyrirframgreiddum arfi. Stjórnmálamenn, fyrrum sem og í praktík, er hingað til hafa getað þjónað vel sínum hópum – stundum í skjóli skakks kjördæmavægis – eru ekki endilega mælistikan fyrir allt þetta alls konar unga fólk. Sem leiðir hugann að því að virkja þarf ungt fólk til að kynna sér þessa umræðu og taka þátt í henni. Einmitt yngra fólk þarf að fá aðgengi að henni, upplýsingar og fræðslu. Þarf, umfram aðra, að vera með í að ræða og móta framtíð sína.

Nú veit ég ekki hvort okkur sé betur borgið utan eða innan ESB. Ég veit það ekki nema ég fái að vita meira. Jafnvel miklu meira. En ég óska þess að ég fái að kjósa um framtíð sonar míns og barna okkar út frá staðreyndum, fræðslu og jarðbundnum forsendum. Svo mikið er í húfi. Við lifum jú á breyttum tímum.