Verðbólguvaktin fór yfir öll 98 áberandi loforðin í borgarstjórnarkosningunum og gaf þeim einkunn eftir orðræðu. Niðurstaðan: M-listi Miðflokksins er popúlískasta framboð kosninganna með 62,5 prósent popúlískra loforða, og J-listi Sósíalistaflokksins kemur næstur með 60 prósent. Fjögur framboð eru með núll prósent popúlísk loforð.
Áður en krossinn er settur 16. maí er rétt að spyrja einnar spurningar: Hvernig er talað? Loforð er ekki bara það sem stendur í punktinum, heldur líka hvernig það er orðað, hvað fylgir og hverju er sleppt.
Hvert loforð var metið á fimm víddum sem stjórnmálafræðingar á borð við Cas Mudde og Pippa Norris nota til að einkenna popúlíska orðræðu: tóni („við gegn þeim”), fjármögnun, tímasetningu, útfærslu og ábyrgð. Loforð sem fær popúlíska einkunn í þremur eða fleiri víddum telst popúlískt; ekki-popúlískt í þremur eða fleiri telst ekki-popúlískt; allt þar á milli er hlutlaust.
Niðurstaðan í heild kemur ef til vill á óvart. Meirihluti loforðanna — 53,1 prósent — er hlutlaus í orðræðu. Popúlísk loforð eru 24,5 prósent og ekki-popúlísk 22,4 prósent. Enginn flokkur á einokun á popúlisma og enginn flokkur er fullkomlega laus við hann.
Toppurinn: tveir flokkar á gagnstæðum endum litrófsins
Þegar framboðunum er raðað eftir popúlískum hlut sker M-listi Miðflokksins sig úr með 62,5 prósent. Loforðin sem fá popúlíska einkunn snúa að stöðvun Borgarlínu, rýmkun vaxtarmarka höfuðborgarsvæðisins, lækkun stjórnsýslukostnaðar borgarinnar og fækkun borgarfulltrúa. Orðalag á borð við „glórulaus áform” og „strax og án tafar” er einkennandi, og fjármögnunarspurningum er sjaldan svarað.
Næstur kemur J-listi Sósíalistaflokksins með 60 prósent. Þar er meginskýringin þung „við gegn þeim”-orðræða gegn „verktakaelítu” og stór tilfærsluloforð án skýrs tekjustofns. Það er athyglisvert að flokkar á gagnstæðum endum litrófsins geta báðir verið popúlískir; popúlismi er orðræðuvenja, ekki vinstri- eða hægristefna.
R-listi Okkar borgar er í þriðja sæti með 50 prósent, en þar vega stök stór húsnæðisloforð þungt á litlum heildarfjölda. F-listi Flokks fólksins mælist í 40 prósentum, aðallega vegna afsláttarloforða án tekjustofns og sterkrar orðræðu um „venjulegt fólk”.
Miðjan: þrír ólíkir straumar
Á miðjunni er C-listi Viðreisnar í Reykjavík með 20 prósent popúlísk loforð en 60 prósent ekki-popúlísk. Það er sá flokkur sem birtir oftast fjárhæðir, áfangaplön og mælikvarða með loforðum sínum. D-listi Sjálfstæðisflokksins og A-listi Vinstrisins lenda báðir í 12,5 prósentum, en af mjög ólíkum ástæðum: Sjálfstæðisflokkurinn er með óvenju hátt hlutfall útfærsluríkra loforða og hófstilltan tón, en Vinstrið er með stutta stefnuskrá þar sem 75 prósent loforðanna eru hlutlaus í orðræðu án sterkra einkenna í aðra hvora átt.
Botninn: fjórir flokkar með núll prósent popúlísk loforð
Í neðsta hluta listans eru fjögur framboð sem fá enga popúlíska einkunn: B-listi Framsóknar, S-listi Samfylkingarinnar, P-listi Pírata og G-listi Góða dagsins. Framsókn skarar fram úr í hlutlausri orðræðu — nær öll loforðin eru lýsandi án sterkra einkenna í aðra hvora átt. Samfylkingin og Píratar birta tekjuhliðina og áfangaplanið með loforðunum sínum, sérstaklega í umhverfis- og samgöngumálum. G-listi Góða dagsins er nýtt smáframboð með áherslu á lífsgæði og hverfaþjónustu; loforðin eru fá og að mestu hlutlaus.
Þrjú þemu skera sig úr
Húsnæðismálin eru fyrsta þemað. Nær öll framboðin lofa fleiri íbúðum, en fá tilgreina hvar lóðir koma, hver greiðir innviði eða hvenær framkvæmdir hefjast. Það gerir málefnaleg loforð að popúlískum á útfærsluvíddinni.
Annað þemað er afmarkaðra: D-listi Sjálfstæðisflokksins og B-listi Framsóknar lofa báðir lækkun fasteignagjalda á atvinnuhúsnæði án þess að tilgreina samsvarandi tekjustofn. Önnur framboð lofa ekki almennum skattalækkunum — Miðflokkurinn til dæmis beinir spjótum að stjórnsýslukostnaði en ekki sköttum.
Þriðja þemað er að „við gegn þeim”-orðræðan beinist hér nær alltaf inn á við. Ólíkt mörgum evrópskum dæmum er andstæðingurinn í íslensku borgarstjórnarkosningunum borgarstjórnarmeirihlutinn, embættismenn á Höfða eða „Reykjavíkurelítan” — ekki innflytjendur eða aðrir hópar. Það er huggun, en líka áminning um að íslensk umræða er sjálfri sér nóg um að finna óvini.
Fyrirvari, og hvers vegna þetta skiptir máli
Ramminn er ekki algerlega hlutlaus — hann reynir að vera, en tvær manneskjur sem dæma 98 loforð munu komast að lítillega ólíkri niðurstöðu. Þess vegna er full úttekt á hverjum flokki birt á verdbolga.net/kosningar, með tilvitnunum og rökum, svo lesendur geti verið ósammála á gagnsæjan hátt.
Orðræðuform er ekki sama og innihald. Popúlískt loforð getur reynst rétt; útfærsluríkt loforð getur reynst óframkvæmanlegt. En orðræðuformið segir okkur eitthvað um hvernig flokkur lítur á sjálfan sig, kjósendur og stjórnsýsluna. Það er ágætt að hafa þá vídd með í huga áður en krossinn er settur.
Halldór Jörgen Olesen er ritstjóri Verðbólguvaktarinnar. Full úttekt á öllum 98 loforðum framboðanna ellefu er aðgengileg á verdbolga.net/kosningar.
