Blikur eru á lofti í heimi fjölmiðla og fréttamennsku í henni veröld, þar sem valdhafar, glæpagengi, stórfyrirtæki, dóms- og löggæslustofnanir vinna leynt og ljóst að því að skerða tjáningar- og fjölmiðlafrelsi. Um þetta vitna nýjustu skýrslur UNESCO, menningar- og menntamálastofnunar Sameinuðu þjóðanna, alþjóðlegu lýðræðisrannsóknarstofnunarinnar V-Dem í Gautaborg og samtakanna Blaðamenn án landamæra, sem fjallað var um í Speglinum í liðinni viku.
Góðu fréttirnar fyrir okkur eru þær að Ísland færist upp um fimm sæti á nýútgefnum lista hinna síðastnefndu yfir fjölmiðlafrelsi í ríkjum heims, úr sautjánda sæti í það tólfta. Þrátt fyrir það telst fjölmiðlafrelsi á Íslandi einungis „viðunandi" í bókum samtakanna, en „gott" hjá hinum Norðurlöndunum fjórum. Sem fyrr eru Norðmenn á toppnum, Holland er í öðru sæti og Eistland í því þriðja. Danmörk, Svíþjóð, Finnland og Írland eru svo í næstu sætum á eftir. Þessar sjö þjóðir eru þær einu í heiminum þar sem fjölmiðlafrelsi mælist gott.
Ísland getur og á að vera í hópi þeirra allra bestu
Sigríður Dögg Auðunsdóttir, formaður Blaðamannafélags Íslands, segir þetta stökk upp listann fagnaðarefni en að betur megi ef duga skal - Ísland geti og eigi að vera í hópi þeirra bestu á þessu sviði. Að einhverju leyti megi reyndar rekja hækkun Íslands á listanum til þess að staðan hafi versnað annars staðar. Það breyti því þó ekki, að hún hefur sannarlega líka batnað hér. Og það, segir Sigríður, er engin tilviljun.
Hvorutveggja Blaðamannafélagið og stjórnvöld hafi lagt sig fram um að bæta aðstæður frjálsrar fjölmiðlunar síðustu ár. Aðgerðir stjórnvalda - fram komnar og boðaðar - til að styrkja fjölmiðla fjárhagslega hafi skilað sér í hærri einkunn á sviði efnahagslegrar afkomu, sem er einn fimm þátta sem lagðir eru til grundvallar í mati samtakanna Blaðamenn án landamæra á fjölmiðlafrelsi í einstaka ríkjum.
Þá hafi aðgengi íslenskra fjölmiðla að vettvangi fréttnæmra stórviðburða batnað nokkuð eftir að Blaðamannafélagið fór í mál við ríkið vegna aðgengishindrana lögreglustjórans á Suðurnesjum að hamfarasvæðinu í Grindavík.
Kæruhernaður stórfyrirtækja á Íslandi
Það veki þó áhyggjur að það sem vestanhafs er kallað Lawfare, og snara má sem kæruhernaður, sé líka búið að skjóta rótum hér. Þessi hernaður felst í kærum og lögsóknum stórfyrirtækja og stjórnvalda á hendur fjölmiðlum, til að tefja og spilla rannsóknum þeirra og umfjöllun um mál sem valdhöfum og auðjöfrum eru ekki að skapi. Skýrasta íslenska dæmið um þetta sé margra ára málaferli og rógsherferðir gegn blaðamönnum og fjölmiðlum sem fjallað hafa á gagnrýninn hátt um þau mútumál í Namibíu, sem tengjast Samherja.
Rætt var við Sigríði Dögg í Speglinum á þriðjudag. Hlusta má á viðtalið í spilaranum hér að neðan.
