Júlíus Valsson skrifar:

Evrópsk stjórnmál hafa greinilega færst til hægri á undanförnum árum. Sjónarmið sem áður voru afgreidd sem jaðarstefna eru nú orðin hluti af almennri stjórnmálaumræðu og í sumum ríkjum komin nálægt miðju valdsins.

Uppgangur Marine Le Pen í Frakklandi og Nigel Farage í Bretlandi sýnir þessa breytingu vel. Þau eru ólík að uppruna, stíl og efnahagsstefnu en njóta stuðnings kjósenda sem hafa glatað trausti á hefðbundnum stjórnmálaflokkum, ríkisstofnunum og þeirri valdastétt sem þeir telja hafa fjarlægst daglegt líf almennings.

Bæði standa nú frammi fyrir ásökunum um fjármálamisferli og hafa brugðist við með svipuðum hætti. Málin eru nú sett fram sem átök milli lýðræðislegs vilja kjósenda og kerfis sem vilji stöðva óþægilega stjórnmálaleiðtoga.

Fjármalamisferli Le Pen

Áfrýjunardómstóll í Frakklandi staðfesti sakfellingu Le Pen vegna misnotkunar á fjármunum Evrópuþingsins en stytti þó framboðsbann hennar þannig að hún getur nú boðið sig fram í forsetakosningunum 2027. Le Pen hyggst halda áfram að áfrýja og segir frönsku þjóðina eiga að kveða upp endanlegan dóm um pólitíska framtíð sína.

Farage vill nýtt umboð kjósenda sinna

Farage sagði af sér þingmennsku og sækist á ný eftir kjöri í Clacton á meðan rannsakað er hvort honum hafi borið að skrá fimm milljóna punda persónulega gjöf frá milljarðamæringi árið 2024. Hann lýsir rannsókninni sem pólitískri atlögu og vill að kjósendur veiti sér endurnýjað umboð. Úrslit aukakosninganna stöðva þó ekki rannsóknina.

Þessi aðferð minnir á stjórnmál Donalds Trump. Dómstólar, rannsóknaraðilar og eftirlitsstofnanir eru sagðar verkfæri valdaelítu sem óttist áhrif kjósenda. Kosningar snúast þá ekki lengur eingöngu um stefnumál eða persónur heldur einnig um það hvort almenningur treysti stofnunum samfélagsins.

Slíkar ásakanir þurfa ekki að veikja leiðtogana. Þær geta styrkt þá meðal fólks sem telur kerfið þegar vinna gegn sér. Andstæðingar þeirra sjá tilraunir til að komast undan ábyrgð en stuðningsmennirnir fá staðfestingu á því að leiðtoginn sé ofsóttur vegna þess að hann ógni ríkjandi valdaskipan.

Staða Le Pen virðist sterkari en staða Farage

Staða Le Pen er þó mun sterkari en staða Farage. Skoðanakannanir hafa bent til þess að hún geti sigrað í báðum umferðum frönsku forsetakosninganna. Forsetaembættið í Frakklandi er valdamikið og sigur hennar myndi hafa áhrif langt út fyrir landamæri landsins.

Glæsilegur árangur Farage og Reform UK

Farage hefur náð miklum árangri við að færa Reform UK inn í meginstraum breskra stjórnmála. Einmenningskjördæmakerfið gerir flokknum hins vegar erfitt fyrir að breyta miklu fylgi á landsvísu í sambærilegan fjölda þingsæta.

Óllík stefna en þó ýmislegt sameiginlegt

Efnahagsstefna þeirra er einnig ólík. Le Pen hefur lagt áherslu á verndarstefnu, ríkisafskipti og félagsleg réttindi sem einkum eigi að gagnast frönskum ríkisborgurum. Farage stendur nær hefðbundinni breskri markaðshyggju og boðar lægri skatta, minna regluverk og minni ríkisumsvif.

Sameiginlegur grundvöllur þeirra er andstaða við yfirþjóðlegt vald, harðari innflytjendastefna og krafa um að þjóðríkið endurheimti stjórn á landamærum, löggjöf og stefnumótun.

Ólík afstaða til ESB

Afstaða þeirra til Evrópusambandsins er þó ólík. Farage var einn helsti leiðtogi Brexit-hreyfingarinnar og lítur á úrsögn Bretlands sem varanlega. Hann vill ganga lengra við að afnema regluverk sem á rætur að rekja til ESB og hafnar því að Bretland færist á ný undir vald stofnana sambandsins.

Le Pen hefur hins vegar horfið frá fyrri kröfum um Frexit og úrsögn Frakklands úr evrunni. Hún vill að Frakkland verði áfram innan ESB en að sambandinu verði breytt í lausara samstarf fullvalda þjóðríkja. Rassemblement National leggst gegn frekara framsali fullveldis, vill verja neitunarvald aðildarríkjanna og telur frönsk lög eiga að njóta forgangs fram yfir reglur ESB.

Vaxandi hægri sveifla í Evrópu

Le Pen og Farage eru ekki einangruð fyrirbæri. Nær fjórðungur evrópskra kjósenda styður nú róttæka hægriflokka, samkvæmt nýlegri rannsókn, sem er nær fimmfalt hærra hlutfall en um miðjan tíunda áratuginn. AfD hefur sótt hratt fram í Þýskalandi og þjóðernissinnuð öfl hafa fest sig í sessi víðar í Evrópu.

Hægri sveiflan verður því ekki skýrð með persónutöfrum fárra leiðtoga. Hún sprettur úr vaxandi vantrausti á gömlu miðjuna og þeirri tilfinningu margra kjósenda að stjórnmálakerfið hlusti ekki lengur á þá. Le Pen og Farage eru afurð þessarar þróunar, og um leið öflugustu talsmenn hennar.