Efnahagsáföll í myntabandalagi
Ef áföll verða og gengið er fast, eins og er í myntbandalagi, færist aðlögunin yfir á fólkið sjálft, t.d. í formi atvinnuleysis og búferlaflutninga úr landi. Myntsvæði virka því betur ef vinnuafl er hreyfanlegt á milli svæða eða landa. Vinnuafl er t.d. nokkur hreyfanlegt í milli fylkja í Bandaríkjunum. Bandaríkin eru þjóðríki með sameiginlegt tungumál og sameiginlega stjórn ríkisfjármála og sterka alríkisstjórn. Evrusvæðið er hins vegar myndað af 27 þjóðríkjum með mörg ólík tungumál og mismunandi velferðarkerfi og sína eigin stjórn ríkisfjármála. Sameiginleg fjárlög ESB eru smá í sniðum í samanburði við sameiginleg fjárlög alríkisstjórnar Bandaríkjanna. Bandaríkin eru miklu nær því að teljast hagkvæmt myntsvæði en ESB.
Reglum í ríkisfjármálum ekki framfylgt og innri gengisfelling erfið
ESB hefur sett strangar reglur um ríkisfjármál, að halli á ríkissjóði megi ekki vera umfram 3% af vergri landsframleiðslu og að opinberar skuldir megi ekki vera umfarm 60% af vergri landsframleiðslu. Þessum reglum hefur ESB ekki tekist að framfylgja að neinu gagni og mörg lönd, þar á meðal sum stærstu lönd ESB, hafa gefist upp á aðhaldi í sínum ríkisfjármálum og vísa vandanum á framtíðina og/eða önnur ríki myntbandalagsins. Meðal stærri ESB-ríkja eru Ítalía og Frakkland mest áberandi, sjá hér:
www.mbl.is/greinasafn/grein/1914434/
Yngsta og best menntaða fólkið í hverju landi er oft hreyfanlegast enda gjaldgengast á alþjóðlegum vinumarkaði. Þegar efnahagsáföll dynja yfir og mikill fjöldi ungs fólks flytur úr landi lækkar fæðingartíðni. Aldurssamsetning þjóða verður óhagstæð og skattstofnar veikjast vegna þess að ungt vel menntað fólk hefur flutt til annars lands og starfar og greiðir skatta þar. Við þessar aðstæður flyst líka þekking úr landi sem hefur neikvæð hrif á langtímahagvöxt.
Þegar áföll verða í efnahagslífinu þarf aðlögun. Spurningin er hvort gjaldmiðillinn taki hluta höggsins eða almenningur. Veiking gjaldmiðilsins er hraðvirk aðlögun í gegnum verðlag.
Í kreppunni 2008/9 þurftu Eystrasaltsríkin að halda gengi sínu föstu enda skilyrði ESB fyrir upptöku landanna á evrunni síðar. Þau þurftu að ráðast í svokallaða innri gengisfellingu (e. internal devaluation) samfara miklum niðurskurði í ríkisfjármálum með skelfilegum afleiðingum fyrir lífskjör fólksins sem þar býr. Fyrir vikið yfirgáfu margir löndin, mest ungt og betur menntað fólk.
Myntbandalög og fólksflótti
Tökum Lettland sem dæmi, en þar lagði Alþjóðagjaldeyrissjóðurinn til 15% gengisfellingu í kreppunni sem skall á haustið 2008. Þessi gengisfelling hefði getað örvað hagkerfi Lettlands með auknum útflutningi og hagvexti, og minnkað þörfina á niðurskurði í ríkisfjármálum. Þetta var óásættanlegt fyrir ESB. Gengið var fast og niðurskurður ríkisfjármála mikill, svokallað „austerity,“ sem þá þótti álitlegur kostur innan ESB, en margir efast nú um í ljósi reynslunnar.
Í fjármálakreppunni haustið 2008 féll gengi íslensku krónunnar. Í framhaldinu jókst útflutningur og hagvaxtarskeið fylgdi í kjölfarið með minnkandi atvinnuleysi. Svipaða reynslu höfðu til dæmis Svíar og Finnar 1992/3 þegar þeir lentu í djúpri fjármálakreppu. Þetta var áður en löndin gengu í ESB og Finnland tók upp evruna. Það er athyglisvert að skoða þróun íbúafjölda í sumum Evrópuríkjum þar sem árið 2008 er stillt á 100. Þar sést hvernig íbúum í Lettlandi tók að fækka í kjölfar efnahags- og fjármálakreppunnar sem skall á haustið 2008. Á tímabilinu 2008 til 2025 hefur íbúum í Lettlandi fækkað um 15%, sjá mynd.
Einhverjir kynnu að segja að unga fólkið komi til baka, en það gerðist ekki svo neinu nemi. Aðrir kynnu að segja að þetta sé vegna lægri launa í Lettlandi en í sumum nágrannaríkjum en þá má hafa í huga að í Póllandi sem hefur sinn eigin gjaldmiðil fækkaði fólki aðeins um 4% á sama tímabili. Vegna eigin gjaldmiðils gat Pólland verið með sveigjanlegri hagstjórn en Lettland.
Sé Ísland skoðað fækkaði íbúum nokkuð í landinu fyrstu árin eftir 2008, en fljótlega jafnaði hagkerfið sig. Frá árinu 2008 til 2025 fjölgaði íbúum á Íslandi um 24%. Á sama tíma fjölgaði íbúum Finnlands um 6%. Finnland er eina landið meðal Norðurlandanna með evruna og er staða efnahagsmála þar slæm um þessar mundir, með miklu atvinnuleysti og lágum hagvexti, erfiðleikum í ríkisfjármálum sem ESB hefur varað við og opinberum skuldum nálægt 90% af vergri landsframleiðslu, langt umfram 60% hámarkið sem ESB setur en getur ekki framfylgt: www.yle.fi/a/74-20196150
Ég er þó ekki að halda því fram að þetta sé allt vegna aðildar Finnlands að myntbandalagi ESB. Margir aðrir þættir skýra frammistöðu landa þegar litið er til hagvaxtar og atvinnustigs, en eigin gjaldmiðill skapar óneitanlega meiri sveigjanleika, auk þess að lönd utan ESB og myntbandalags þess hafa frjálsari hendur til að beita ríkissjóði til að örva hagkerfið í niðursveiflu.
Evran og lýðræðið
Þegar Seðlabanki Evrópu ákveður peningamálastefnu sína hafa lönd eins og Eystrasaltsríkin lítið vægi vegna smæðar sinnar. Vægi Íslands væri enn minna. Vægi stærsta hagkerfisins, Þýskalands, er hins vegar mikið. Seðlabanki Evrópu í Frankfurt starfar í raun líkt og seðlabanki Þýskalands, Bundesbank, gerði að því leyti að megináherslan er lögð á stöðugt verðlag. Seðlabanka Evrópu er líka fyrst og fremst stjórnað af sérfræðingum. Það má segja að búið sé að aðskilja lýðræðið frá allri hagstjórn innan ESB. Peningamálastjórn er í höndum seðlabanka með þröng markmið auk þess sem stjórn ríkisfjármála eru þröngar skorður settar.
ESB og skjólið
Skjól Evrópusambandsins hefur oft verið dýru verði keypt og smáþjóðir geta orðið illa úti í átökum við ESB og stærri aðildarríki þess. Þetta sáum við greinilega í til dæmis Grikklandi sem gekk í gegnum miklar hörmungar í kjölfar kreppunnar 2008/9 og sum smærri aðildarríki ESB eins og t.d. Lettland og Litáen, sjá m.a. hér: www.mbl.is/go/t8ugi
Gæfa Íslands í hruninu 2008/9 var meðal annars sú að við höfðum frjálsari hendur. Gengið féll og við þurftum ekki að fylgja neinni formúlu frá Brussel á sviði ríkisfjármála. Við þurftum heldur ekki að hlýða stærri ríkjum, Bretlandi og Hollandi, sem beittu Ísland þrýstingi í Icesave-deilunni og fengu til þess stuðning ESB. Síðar var Ísland sýknað af kröfum þessara aðila fyrir EFTA-dómstólnum. Það segir sína sögu.
Hilmar Þór Hilmarsson, prófessor við Háskólann á Akureyri.
