Er ástandið nokkuð svo slæmt? - MBL.IS

Þessi mikla bölsýni á sér ýmsar skýringar en athygli vekur að þegar tölur héðan og þaðan úr hagkerfinu eru skoðaðar þá virðist ekki vera innistæða fyrir allri þessari neikvæðni. Þvert á móti er margt sem bendir til þess að íslenska hagkerfið muni fá töluverðan meðbyr á komandi misserum og þegar rætt er við sérfræðinga þykir ekki ólíklegt að þau merki um niðursveiflu sem hægt er að greina hér og þar muni ganga til baka áður en langt um líður.

Skárra en útlit var fyrir

Bergþóra Baldursdóttir, hagfræðingur hjá Íslandsbanka, segir sennilegustu skýringuna á drunganum að verðbólgu- og vaxtahorfur hafi þróast verr en vonir stóðu til, auk þess að sumar útflutningsgreinarnar fengu á sig skell á síðasta ári, s.s. með gjaldþroti Play í september. „En það virðist vera að birta til og ástandið er á margan hátt skárra í dag en útlit var fyrir fyrst um sinn,“ segir hún. „Þó að vextir séu háir og verðbólgan þrálát þá er ekki kreppa í hagkerfinu, kaupmáttur hefur farið vaxandi og allir helstu greinendur eru að spá hagvexti á þessu ári.“

Verðbólgan hefur vissulega reynst erfið viðureignar og Bergþóra segir að það hafi valdið bæði heimilum og fyrirtækjum vonbrigðum, samhliða því að vextir hafi ekki lækkað eins og stefnt hafði verið að. Þá hefur atvinnuleysi aukist smám saman og töluverð óvissa ríkir um hvort átaka sé von á vinnumarkaði í haust vegna verðbólguákvæða kjarasamninga. Á móti kemur, að sögn Bergþóru, að gæfan hefur verið með sumum útflutningsgreinum upp á síðkastið og óhætt að eiga von á nokkuð góðri innspýtingu þar:

Meðal annars lét loðnan á sér kræla eftir langa fjarveru og stefnir í ágætis loðnuvertíð á þessu fiskveiðiári og því næsta. Áhyggjur af miklum samdrætti í ferðaþjónustu hafa ekki raungerst og bendir Bergþóra á að hér um bil öll gistirými séu bókuð í ágúst og komur ferðamanna hafi verið svipaðar og í fyrra, þó einhver titringur sé með hvernig heimturnar verði í haust – en þá mun væntanlega bætast við fjöldi kínverskra ferðamanna því Air China hefur senn beint flug til Íslands beint frá Kína með örstuttu stoppi í Kaupmannahöfn. Hagfræðingar sem Morgunblaðið ræddi við fyrr á árinu áætluðu að tvær þotur af kínverskum ferðamönnum á viku myndu skila 4-5 milljarða króna innspýtingu í hagkerfið á ársgrundvelli en nú hefur verið upplýst að Air China ætlar að flúga til Íslands þrisvar í viku.

Vegna átaka í og við Persaflóa hefur álverð líka rokið upp og standa íslensku álverin með pálmann í höndunum á meðan. Í umfjöllun Morgunblaðsins um álmarkaðinn fyrr í sumar kom fram að þar gætu útflutningstekjur þessa árs hæglega hækkað um 70 milljarða á einu bretti.

Verð sjávarafurða er líka hátt og greindi blaðið frá því í júní að þorskverð væri um 40% hærra en á sama tíma í fyrra vegna samdráttar í veiðum í Barentshafi. Gagnaverin halda líka áfram að stækka og voru útflutningstekjur geirans um 110 milljarðar króna í fyrra.

Ekki má gleyma að einnig er fram undan mikil uppbygging í landeldi og orkugeira, með tilheyrandi atvinnu- og verðmætasköpun. Útflutningsverðmæti fiskeldis var 53 milljarðar árið 2025, samkvæmt tölum Hagstofunnar, og gera allar spár ráð fyrir að sú tala komi til með að hækka hratt á næstu árum.

Svartsýn en tilbúin í stórkaup

Bergþóra hjá Íslandsbanka segir það raunar merkilegt hvað staða íslenskra heimila og fyrirtækja virðist góð, heilt á litið, og það þrátt fyrir háa stýrivexti. Á dögunum birti bankinn áhugaverða greiningu sem sýndi að sú svartsýni sem birtist í könnunum rími ekki alveg við aðrar mælingar á hegðun, viðhorfi og væntingum landsmanna.

Stóð upp úr, í greiningu bankans, að heimilin eru ekki orðin svo svartsýn að þau telji ástæðu til að slá svokölluðum stórkaupum á frest, en Gallup mælir hvort landsmenn hyggi á meiri háttar útgjöld eins og utanlandsferð eða kaup á bifreið ellegar fasteign. „Þvert á væntingavísitöluna hefur stórkaupavísitalan verið á uppleið tvo ársfjórðunga í röð, og hefur t.d. orðið fjölgun í hópi þeirra sem segjast ætla að ráðast í húsnæðis- eða bifreiðakaup á næstu sex mánuðum,“ útskýrir Bergþóra.

Mælingarnar virðast því benda til að heimilin standi, heilt á litið, nokkuð vel að vígi en einkaneysla hefur aukist hóflega og ekki er að greina merki um aukin vanskil heimilanna. „Kannski eru lágar væntingar þess vegna aðallega afleiðing verðbólgu, vaxta og aukinnar óvissu erlendis, frekar en að staðan hér heima sé að versna verulega,“ segir Bergþóra.

Neikvæðar fréttir eru að víkja fyrir góðum

Erna Björg Sverrisdóttir, aðalhagfræðingur Arion banka, tekur í svipaðan streng:

„Vextir voru lækkaðir í nóvember og landsmenn fóru inn í árið með ákveðnar væntingar um að verðbólgan héldi áfram að hjaðna, en svo sjáum við verðbólguna fara upp í 5% og Seðlabankinn hækkar vexti í mars og aftur í maí. Einnig brutust út stríðsátök í Persaflóa og bensínverð hækkaði, og þannig er margt sem hefur lagst á eitt.“

Fyrri hluti síðasta vetrar litaðist líka af neikvæðum fréttum og minnir Erna á að loðnan virtist ekki ætla að sýna sig og samdráttur varð í makrílveiðum. Þá kom upp alvarleg bilun hjá Norðuráli og eins og nefnt var hér að ofan fór Play á hausinn. „Vaxtadómurinn svokallaði olli líka tímabundinni óvissu svo að lánamarkaðurinn fraus á tímabili og í kjölfarið fór að verða vart við verulega kólnun á húsnæðismarkaði.“

Erna segir að þó að hagkerfið sé á margan hátt í sterkri stöðu og að jákvæð tíðindi hafi borist undanfarna mánuði, þá finni heimilin og fyrirtækin hvað mest fyrir beinum áhrifum af verðbólgu og vaxtastigi. Verðbólgan birtist fjölskyldum í heimilisbókhaldi hvers mánaðar og hækkun stýrivaxta verður mjög áþreifanleg þegar kemur að mánaðarlegum afborgunum af lánum. Sú svartsýni sem birtist í mælingum er skiljanleg í því ljósi.

„Heimilin tengja ekkert endilega við það þó að fiskverð sé hátt eða álverð í hæstu hæðum. Þau horfa á vextina, verðið á bensínlítranum og verða óróleg þegar fréttir berast af vaxandi atvinnuleysi og hópuppsögnum,“ segir Erna og bætir við að jafnvel ef allt færi á versta veg – þvert á það sem hagtölur benda til – þá hafi íslensk heimili sjaldan verið í sterkari stöðu. „Vitaskuld eru aðstæður mjög breytilegar en að jafnaði er skuldastaða heimilanna tiltölulega hófleg og viðnámsþróttur þeirra frekar mikill ef kæmi til niðursveiflu.“

Hagkerfið í sterkri stöðu og horfurnar góðar

Erna tekur einnig undir að það valdi titringi að verðbólga í ágúst muni sennilega vera yfir viðmiðum kjarasamninga og gæti það aukið á vandann á vinnumarkaði með haustinu. „Við vitum það líka að Seðlabankinn hefur sagt það mjög skýrt að ef verkalýðsfélögin slíta samningunum munu vextir hækka,“ segir hún og bætir við að ekki sé óeðlilegt að kvíða því að átök á vinnumarkaði geti skapað erfiðan vítahring þar sem hærri launakostnaður og hærri vaxtakostnaður myndu þrengja að fyrirtækjunum í landinu svo að þau myndu halda að sér höndum og jafnvel segja upp fólki.

Til skemmri tíma litið er ljóst að leysa þarf úr ákveðnum áskorunum en Erna minnir á að til lengri tíma virðist horfurnar alveg ágætar, undirstöður hagkerfisins sterkar og verið að skjóta fleiri og sterkari stoðum undir útflutning s.s. með aukinni orkuframleiðslu, vexti gagnavera og uppbyggingu fiskeldis. „Og þegar litið er yfir enn lengra tímabil þá vinnur það með okkur að þjóðin er ung, gjaldeyrisforðinn sterkur og við erum laus við þann alvarlega lífeyriskerfisvanda sem aðrar þjóðir Evrópu standa frammi fyrir. Hagkerfið í heild sinni er líka á allt öðrum og betri stað en fyrir rösklega fimmtán árum þegar við stóðum frammi fyrir afleiðingum fjármálahrunsins.“

Markaðurinn sterkur þrátt fyrir vanda Oculis

Sveinn Þórarinsson, greinandi hjá Arctica Finance, tekur undir að sennilega megi fyrst og fremst kenna verðbólgu- og vaxtastiginu um hve þungt hljóðið er í landsmönnum. „Ný ríkisstjórn tók við og var með markmið um að ná bæði verðbólgu og vöxtum niður en annað kom á daginn, þó vissulega hafi óvæntir atburðir eins og Íransstríðið sett strik í reikninginn,“ segir hann.

Sveinn fylgist vel með hlutabréfamarkaðinum en þar hefur gengið á ýmsu og ekki hægt að útiloka að það tap sem fylgdi verðhruni Oculis í sumar og Alvotech undanfarið ár hafi aukið á neikvæðni landans, a.m.k. hvað hlutabréfaeignina snertir. Fleiri félög hafa ekki átt góðu gengi að fagna í kauphöllinni og hefur m.a. Icelandair, sem er vinsælt meðal einstaklinga, verið á niðurleið.

„Heilmikill peningur hefur tapast vegna vaxtarfélaga sem miklar vonir voru bundnar við, og hefur það klárlega sett strik í reikninginn á hlutabréfamarkaðinum. Hins vegar má ekki gleyma að mörg önnur félög á markaði hafa skilað góðri ávöxtun og íslenski hlutabréfamarkaðurinn er byggður upp af sterkum og góðum fyrirtækjum. Ef við t.d. skoðum sérstaklega félög sem eru eingöngu með innlenda starfsemi þá hafa þau verið að skila ávöxtun undanfarin tíu til fimmtán árin sem er alveg til jafns við bandaríska hlutabréfamarkaðinn,“ segir Sveinn. „Horft styttra aftur, t.d. þrjú ár, hefur lítið verið um það rætt að íslensk félög, að undanskildum vaxtarfélögunum, hafa staðið sig vel og hækkað um rúmlega 30%. Rótgróin íslensk félög eins og bankar, smásölufélög og fasteignafélög hafa meira að segja gert betur. “

Óvissa vegna ESB veldur doða

Þjóðaratkvæðagreiðsla um að hefja viðræður um ESB-aðild er sennilega ekki heldur að hjálpa, að mati Sveins. „Það er kannski ekki að atvinnulífið hræðist það að þjóðin kjósi að ganga í ESB, heldur er vandamálið sú óvissa sem skapast á meðan viðræður standa yfir og sú spenna sem myndast í þjóðfélaginu á meðan. Framtíðarhorfurnar væru skýrari ef stefndi í að 70% væru með eða 70% á móti, en verst væri ef mjótt verður á mununum í þjóðaratkvæðagreiðslunni með 51% landsmanna í einni fylkingunni og 49% í hinni. Það býr til óvissu, en óvissa dregur úr hreyfingu fjármagns og getur veldið ákveðnum doða á hlutabréfamarkaðinum.“