Tóbaksfyrirtækin deyja ekki ráðalaus nú þegar reykingar eru á undanhaldi. Þau hafa fundið nýjan farveg fyrir nikótínið í munnpúðum og rafrettum sem njóta mikilla vinsælda hjá ungu fólki.
Charlotta Pisinger er prófessor í tóbaks- og nikótínforvörnum og einn helsti sérfræðingur Dana í þeim málum.
„Nú endurtekur sig nákvæmlega það sem gerðist með sígarettur á sjötta og sjöunda áratugnum. Tóbaksiðnaðurinn beinir spjótum sínum markvisst að unga fólkinu en heldur því fram að nikótínpúðar séu ætlaðir reykingafólki sem getur ekki hætt að reykja og séu því til að hætta reykingum,“ sagði Pisinger í Kastljósi.
Ungir áhrifavaldar auglýsa púðana
Tóbaksfyrirtækin noti meðal annars unga áhrifavalda til að auglýsa nikótínpúða á samfélagsmiðlum og líkja þeim við sælgæti. „Þessar bragðtegundir eins og tyggigúmmí og jarðaberjabragð er akkúrat eitthvað sem freistar barna og unglinga.“
Íslensk ungmenni nota mest
Markaðsetning hefur skilað miklum árangri hér á landi. Um 33% íslenskra ungmenna nota nikótínpúða og hlutfallið er hvergi hærra á Norðurlöndum.
Það sést einnig á hagnaði fyrirtækisns Svens sem var stofnað 2020 og rekur 12 nikótínverslanir á höfuðborgarsvæðinu og netverslun. Hagnaðurinn meira en tvöfaldaðist í fyrra. Svens hagnaðist um 319,8 milljónir króna árið 2025 en 146,5 milljónir árið áður.
Pisinger segir að þessi mikla notkun nikótínpúða hér á landi sé yfirgripsmikill vandi og þó að reykingar meðal ungs fólks á Íslandi séu þær minnstu á Norðurlöndunum getum við ekki hrósað happi.
„Ég heyri oft: Er ekki betra að unga fólkið byrji að nota niktótínpúða í stað þess að reykja? Í fyrsta lagi þá hefðu flestir sem nota nikótínpúða í dag aldrei byrjað að reykja.“ Þetta sjáist til dæmis í mikilli notkun læknanema á nikótínpúðum því þeir myndu aldrei byrja að reykja. Það sama eigi við um hjúkrunarfræðinga og sjúkraþjálfara.
Annað og alvarlegt vandamál
„Í öðru lagi segði maður aldrei, hefði maður séð að heróínneytendum hefði fækkað lítillega en kókaínneytendum hefði fjölgað mjög mikið á sama tíma: Húrra, við höfum leyst heróínvandann, nú nota þeir kókaín. Það myndum við ekki gera, við segðum: Nú eigum við í enn öðrum erfiðum vanda og þannig er það með nikótínpúðana. Við höfum fengið annað alvarlegt vandamál.“
Sænska paradísin
Sænska ríkisútvarpið birti á dögunum nýja þáttaröð undir yfirskriftinni Nikitonkriget eða nikótínstríðið sem vakið hefur mikla athygli. Þáttaröðin er byggð á rannsóknarvinnu blaðamanns um tóbaksiðnaðinn í Svíþjóð. Þar er skoðuð sú röksemd sem oft er nefnd fyrir gagnsemi púðanna að þeir hafi skilað árangri í að draga úr reykingum í Svíþjóð. Þá er einnig flett ofan af spillingu þar sem sænskur prófessor þáði meðal annars greiðslur frá tóbaksfyrirtækjum fyrir að tala um gagnsemi nikótínpúða í baráttunni við reykingar.
„Svíþjóð er oft haldið á lofti sem dæmi um eins konar velgengni; að það sé vegna munntóbaks að fáir reykja í Svíþjóð. En fyrir því er ekki nokkur fótur. Þessi saga er komin frá tóbaksiðnaðinum, sem nýtir sér hana,“ segir Pisinger.
Meginástæðan fyrir því að hlutfall reykingafólks í Svíþjóð sé lágt sé að þeir hafi verið snöggir að setja lög um tóbak.
„Jafnvel meðal lækna og vísindamanna er fólk sem fúslega tekur við fé af tóbaksiðnaðinum og það hefur sýnt sig að sænskir vísindamenn hafa talað máli hans.“
Alþjóðaheilbrigðisstofnunin gaf út viðvörun í síðasta mánuði vegna hraðrar útbreiðslu nikótínpúða á heimsvísu og fordæmdi sérstaklega ágengar markaðsaðferðir tóbaksiðnaðarins til að fá ungt fólk til að ánetjast.
Nikótín er sterkt taugaeitur
Pisinger segir að nikótín hafi mikil áhrif á ungt fólk og sé langt frá því að vera skaðlaust.
„Nikótín er ekki eins og kaffi. Það er skaðlegt efni, eitrað efni eins og skordýraeitur.“
Rannsóknir sýni að nikótín skaðar óþroskaðan heila.
„Unga fólkið á erfiðara með einbeitingu, vitræn geta skerðist, það á erfiðara með nám og á frekar á hættu að fá óttaköst og finna til þunglyndis.“
Stjórnvöld eigi að hækka verð ríflega
Alþjóðheilbrigðisstofnunin hvatti til þess að lönd hertu reglugerðir. Pisinger segir að íslensk stjórnvöld eigi að bregðast strax við.
„Ef ég mætti aðeins ráða stjórnvöldum eitt, þá væri það að banna nikótínpúða. Ef ekki, ættu þau að hækka verðið svo um munar. Það er árangursríkasta leiðin til að takmarka notkunina.“
