„Ég verð að viðurkenna það að ég er ansi hræddur um að við séum að tapa þessu stríði,“ segir Sveinbjörn Kristjánsson, sérfræðingur í hegðunarbreytingum hjá Embætti Landlæknis, um smásölu á áfengi á netinu.
Frá árinu 2020 hefur netverslunum með áfengi fjölgað ört á Íslandi. Nú bjóða um 20 fyrirtæki áfengi til sölu til Íslendinga. Embætti Landlæknis lét kanna aldurseftirlit þegar áfengi er keypt á netinu í byrjun árs eftir að hafa fengið fjölda ábendinga. Niðurstöðurnar sýndu að eftirliti væri ábótavant.
Skilríki könnuð í 7% tilvika
„Þetta kom alveg hræðilega út,“ segir Sveinbjörn. Hann segir seljendur áfengis á netinu aðeins hafa krafist rafrænna skilríkja við kaup í 36% tilvika. Við afhendingu voru skilríki aðeins könnuð í 7% tilfella.
Hann segir Embætti landlæknis hafa séð smávægis aukningu í unglingadrykkju á Íslandi.
„Við fáum nánast daglega innhringingar þar sem foreldrar eru áhyggjufullir af því að börnin þeirra komust í áfengi,“ segir hann. „Við vitum að þetta er allt í molum.“
Sveinbjörn Kristjánsson var gestur í þættinum Fram undan á Rás 2 í morgun.
Alþjóðaheilbrigðisstofnunin skrifaði nýlega skýrslu um áfengisstefnu á Norðurlöndunum. Sveinbjörn segir Norðurlöndin, og Ísland sérstaklega, lengi hafa verið fyrirmynd annarra landa.
„Af því við drekkum miklu minna. Við höfum orð á okkur að við séum rosalega miklir djammarar en Íslendingar og Norðurlöndin nema Danmörk drekka svona þrjá, fjóra áfengislítra minna á ári, 15 ára og eldri, en hinar Evrópuþjóðirnar. Þetta skiptir alveg rosalega miklu máli. Þetta þýðir miklu færri veikindi, miklu færri dauðdaga, miklu færri slys og minna ofbeldi.“
Sveinbjörn tengir minni drykkju Íslendinga við takmarkað aðgengi, verð, skattlagningu, aldurstakmark og gott eftirlit með ökumönnum, þ.e.a.s. að fólk sé hindrað í að keyra undir áhrifum.
Langflestir eru í góðum málum
Embætti Landlæknis hefur gert athugun á drykkju Íslendinga í hverjum mánuði síðan árið 2014. „Við sjáum það að langflestir eru í góðum málum. Þeir nota áfengi mjög eðlilega, ef það er hægt að segja það,“ segir Sveinbjörn.
„Um 20 til 25 prósent af fólki í hverri þjóð, þetta er ekkert sérstakt við Ísland, drekkur um 70 til 80% af áfengi sem er drukkið. Aukningin verður alltaf hjá þessum hópi.“
Sigurbjörn segir samkeppni á áfengismarkaði slæma og gagnrýnir netverslanir sem selja áfengi á afslætti. „Þetta er neysluhvetjandi á vöru sem er ekki eðlileg vara og veldur skaða. Og það er bara ekki gott fyrir okkur skattborgara.“
Forvarnir enn öflugar
Í apríl féll dómur í Héraðsdómi Reykjaness um að áfengissala Smáríkisins væri brot á einkaleyfi ÁTVR á smásölu áfengis.
Sigurbjörn segir lögregluna ekki taka jafn hart á áfengisauglýsingum og áður. „Það þarf að fylgja lögum og ýta aðeins á lögregluna.“
Sveinbjörn segir Íslendinga samt sem áður ekki búna að missa boltan í forvörnum. Forvarnir hafi verið að breytast. Fræðsla og forvarnir séu ekki það sama. “Upplýsingar og staðreyndir hafa rosalega takmörkuð áhrif á hegðunarbreytingar, nánast engar. Það eru aðstæður, það er verð, það er umhverfi, það er það sem hefur mest áhrif.
Þess vegna höfum við verið að breyta forvörnunum í það sem við köllum heilseflandi skóla. Það er heilstætt verkefni þar sem krökkum á að líða vel og þá nota þau ekki. Bestu verkefni sem hafa verið mæld og virka best, þar er ekki minnst á áfengi eði tóbak."
Óljóst hvort umbúðir hafi áhrif
Skylt verður að nota einsleitar umbúðir á tóbaksvörum, samkvæmt drögum að frumvarpi sem heilbrigðisráðherra hefur lagt fram. Slíkar umbúðir hafa verið skylda í Noregi frá 2018 og hafa allar tóbaksumbúðir síðan þá verið brúnar. Rannsóknir sýna að áhrifin af breytingunni voru lítil sem engin.
Sveinbjörn heldur því fram að þetta hafi áhrif. “Útlit hefur áhrif. Það skiptir máli hvernig við berum hlutina fram," segir hann. “Þetta er bara gert af því það hefur sýnt sig að þetta hefur áhrif.”
