Sem röksemd gegn aðild Íslands að ESB heyrist stundum að hún gæti skaðað tengsl Íslands og Bandaríkjanna á sviði varnar og öryggismála. Þetta virðist vera byggt á því sjónarmiði að aðild að ESB og NATO fari ekki saman. Aukin þátttaka Íslands í samstarfi á vettvangi ESB á þessum sviðum trufli tengslin við Bandaríkin. Stundum er jafnvel látið að því liggja að val Íslendinga standi milli þess að halla sér að ESB eða Bandaríkjunum í öryggis- og varnarmálum.
Saga og samtími
Þegar þetta er metið má hafa eftirfarandi í huga:
Í fyrsta lagi að mikill meirihluti aðildarríkja ESB eru einnig aðilar að NATO eða 23 af 27. Þau fjögur EES-ríki sem standa utan NATO eru Austurríki, Írland, Malta og Kýpur. Sameiginlegt með þessum ríkjum er að þau hafa yfirlýsta hlutleysisstefnu eða meta stöðu sína í öryggis- og varnarmálum svo að þátttaka í NATO sé ekki í þágu hagsmuna þeirra. Af þessu verður ráðið að meginþorri ESB-ríkja telur aðild að NATO áfram lykilþátt í öryggis- og varnarmálum sínum þrátt fyrir veru sína í sambandinu. Vart verður dregin önnur ályktun en sú að Bandaríkin hafi í framkvæmd litið svo á að aðild að ESB samrýmist vel aðild að NATO. Aðild að ESB hefur heldur ekki komið í veg fyrir að Bandaríkin hefðu við einstök aðildarríki tvíhliða samstarf um öryggis- og varnarmál.
Í öðru lagi segir í 2. mgr. 42. gr. sáttmálans um Evrópusambandið að stefna ESB í öryggis- og varnarmálum skuli virða þær skuldbindingar sem aðildarríki hafa samkvæmt NATO-samningnum. Þar segir jafnframt að NATO sé áfram grundvöllur sameiginlegra varnarmála þeirra ríkja sem eiga aðild að bandalaginu.
Í þriðja lagi hafa Bandaríkin haft talsverða hernaðarlega viðveru í áratugi á meginlandi Evrópu bæði í gegnum NATO og tvíhliða varnarsamninga við einstök ríki, þar á meðal við einstök aðildarríki ESB. Þannig hafa sum þessara ríkja formlega tvíhliða varnarsamninga við Bandaríkin, svo sem Spánn, Grikkland og Pólland. Önnur hafa sérstaka samninga um réttarstöðu bandarísks herafla í landi sínu og sértæka samninga um herstöðvar, svo sem Þýskaland og Ítalía. Í Þýskalandi er stærsta og mikilvægasta hernaðarviðvera Bandaríkjanna í Evrópu, með aðstöðu á borð við flugherstöðina í Ramstein og æfingasvæðið í Grafenwöhr og raunar ýmsar fleiri. Þessar stöðvar í Þýskalandi gegna lykilhlutverki í samhæfingu hernaðaraðgerða og eru meðal mikilvægustu innviða NATO í Evrópu.
Á Ítalíu hafa Bandaríkin aðgang að bæði flug- og flotastöðvum, meðal annars í Sigonella og Aviano, sem gegna mikilvægu hlutverki í aðgerðum á Miðjarðarhafssvæðinu. Í Grikklandi er flotaaðstaðan í Souda Bay á Krít einnig mikilvæg fyrir starfsemi NATO og Bandaríkjanna á austanverðu Miðjarðarhafi. Enn má nefna að á Spáni eru bandarískar flotastöðvar í Rota og Morón, sem taldar eru gegna mikilvægu hlutverki fyrir mögulegar aðgerðir í Afríku og Miðausturlöndum. Þá er Lajes-flugvöllur á Azoreyjum í Portúgal mikilvæg millilendingar- og stuðningsaðstaða fyrir bandaríska herinn. Enn fremur hafa bandarísk kjarnavopn lengi verið geymd í nokkrum Evrópuríkjum, þar á meðal Belgíu og Hollandi, í tengslum við fyrirkomulag sem á ensku er nefnt NATO nuclear sharing arrangements.
Í fjórða lagi hafa NATO og ESB endurtekið gefið út sameiginlegar pólitískar stefnuyfirlýsingar þar sem aðilar lýsa því yfir að þeir ætli að efla samstarf sitt á sviði öryggis- og varnarmála. Þannig var gefin út sameiginleg yfirlýsing í kjölfar leiðtogafundar NATO í Varsjá 2016. Þar lögðu aðilar áherslu á að NATO og ESB bæru sameiginlega ábyrgð á öryggi. Í kjölfarið fylgdu yfirlýsingar frá 2018 og 2023 þar sem samstarf NAT0 og ESB um öryggi og varnir í Evrópu er áréttað.
Í fimmta lagi hefur hernaðarleg viðvera Bandaríkjanna aukist í austurhluta Evrópu á undanförnum árum. Á þeim slóðum eru Pólland, Rúmenía og Búlgaría þegar í ESB, en önnur ríki á svæðinu eru í aðildarferli, svo sem Úkraína og nokkur ríki á Vestur-Balkanskaga. Þessi aukna viðvera Bandaríkjanna í austurhluta Evrópu fer saman við spennu í samskiptum við Rússland. Bandaríkin hafa jafnframt aukið hernaðarlega viðveru sína í Póllandi á síðustu árum, meðal annars með auknum fjölda hermanna og varnarkerfa. Í Rúmeníu er starfrækt eldflaugavarnarkerfið Aegis Ashore í Deveselu, og í Búlgaríu eru reglulegar heræfingar í samvinnu við bandaríska herinn.
Aðild að ESB er samrýmanleg aðild að NATO og tvíhliða samvinnu við Bandaríkin
Þegar þessi staða er skoðuð í heild blasir við að aðild að ESB og náið varnarsamstarf við Bandaríkin hafi hingað til farið vel saman. Aukin óvissa í alþjóðakerfinu hefur orðið til þess að Evrópuríki hafa leitast við að efla eigið varnarsamstarf, bæði innan NATO og á vettvangi ESB, allt í samræmi við 2. mgr. 42. gr. sáttmálans um Evrópusambandið.
Undanfarin ár hafa bandarísk stjórnvöld ítrekað kallað eftir því að Evrópuríki axli stærri hlut í sameiginlegum vörnum NATO. Fyrir vaxandi þrýsting Bandaríkjaforseta síðustu misserin hafa Evrópuríki, utan sem innan ESB, freistað þess að svara þessu kalli, með auknum fjárveitingum og ekki síður nánara og dýpra samstarfi sín á milli. Þetta er í samræmi við sjónarmið sem fyrri forsetar Bandaríkjanna hafa einnig lagt áherslu á, þótt orðræða Trumps forseta sé nokkuð hvassari en fyrirrennara hans. Í reynd hefur náið samstarf Evrópuríkja og Bandaríkjanna á sviði öryggis- og varnarmála verið hluti af stærri skipan mála sem á komst eftir hildarleik síðari heimsstyrjaldar sem stendur enn í aðalatriðum óhögguð.
Að lokum
Bandaríkin hafa hingað til ekki sett fyrir sig þótt ríki sem þau eiga samstarf við á svið öryggis- og varnarmála séu aðilar að ESB, hvort heldur sem er í formi tvíhliða samskipta við einstök ríki eða í gegnum NATO. Þótt ákveðinnar spennu gæti í samskiptum Evrópuríkja við Bandaríkjanna nú um stundir er fátt sem bendir til annars en að Ísland geti gert hvort tveggja, að rækta sambandið við Bandaríkin á sviði öryggis- og varnarmála og um leið tekið virkan þátt í samstarfi við önnur Evrópuríki á þessum sviðum, þar með talið að vettvangi ESB.
Höfundur er hæstaréttarlögmaður hjá Thales lögfræðiþjónustu og prófessor emeritus við lagadeild HA.
