Rússar eru ekki alvöru stórveldi, þeir eru bara að reyna að verða stórveldi. Mikið vantar upp á á nærri öllum sviðum. Efnahagslega eru þeir veikir. Hernaðarlega eru þeir veikir, eins og stríðið í Úkraínu sýnir glögglega. Þeir búa hins vegar yfir miklum fjölda kjarnorkuvopna. Gallinn er bara sá að notagildi kjarnorkuvopna er ekki neitt fyrir þann sem vill verða stórveldi og eignast bandamenn. Einu stórveldin í heiminum eru Bandaríkin, sem eru risaveldi, og Kína sem eflist á öllum sviðum. Strúktúr alþjóðakerfisins er þó óbreyttur þrátt fyrir allar hræringarnar í heiminum. Albert Jónsson, fyrrverandi sendiherra og sérfræðingur í alþjóðamálum, er gestur Ólafs Arnarsonar í hlaðvarpi Eyjunnar.
Hér má hlusta á brot úr þættinum:
Albert Jonsson - 1
Hvernig metur þú stöðuna í heiminum? Það hefur mikið breyst á einu ári eða rúmu ári, skulum við segja. Margir segja að þetta sé miklu ótraustari heimur og það sé miklu meiri óvissa en verið hefur um langt skeið.
„Já, það er náttúrlega heilmikið að gerast. Svo eru menn alltaf í einhverjum samanburði og svo er yfirleitt alltaf eitthvað að gerast. En vissulega, við erum með stríð núna sem hefur staðið í meira en fjögur ár í Evrópu og síðan er ansi mikið búið að ganga á í Mið-Austurlöndum undanfarin ár. Þar kemur reyndar ekki á óvart, mikið búið að ganga á í Mið-Austurlöndum í marga áratugi.
En við skulum aðeins líta yfir sviðið og stikla á stóru auðvitað. Ef þú horfir á alþjóðakerfið, það er strúktúr alþjóðakerfisins sem skiptir mjög miklu máli. Hann er í aðalatriðum alveg óbreyttur og hann einkennist af því að það eru tvö raunveruleg stórveldi í strúktúrnum í alþjóðakerfinu og það er annars vegar Bandaríkin sem teljast risaveldi á flestum mælikvörðum og svo er Kína. Og samskipti þeirra eru náttúrlega farin að dómínera alþjóðakerfið og alþjóðamál og það er samkeppni milli þeirra og hún fer harðnandi og eftir því sem hún harðnar meira, þeim mun meira munu þau beita sér og meðal annars sækjast eftir bandamönnum og vinum og áhrifum og það mun aukast.
Síðan erum við með Úkraínustríðið og Rússland er náttúrlega gerandinn þar og aðili sem veldur til lengri og skemmri tíma óstöðugleika og óöryggi í Evrópu. Það er ekkert nýtt þarna á ferðinni, það þarf að hafa það í huga, það er hægt að rekja þetta nokkrar aldir aftur í tímann, viðleitni Rússa til að verða að stórveldi og einnig stjórnarfarið þeirra, það er líka mjög gamalt fyrirbæri, það hefur aldrei verið lýðræði í Rússlandi nokkurn tímann og ef við höldum okkur nú við utanríkisstefnu og öryggismáladæmið hjá Rússunum, þá er þetta eiginlega alltaf það sama, það er verið að reyna að verða eitthvað meiri en maður er. Verða stórveldi á pari við Vesturveldin og náttúrlega aðallega síðustu öldina eða svo á pari við Bandaríkin.
Rússland er náttúrlega mjög veikt veldi eins og við bara sjáum í Úkraínu. Þeir hafa ekki ráðið við smá stríð í sveitunum í Úkraínu. Það bara liggur fyrir og síðan eru þeir veikir efnahagslega löngu áður en þetta Úkraínustríð byrjaði. Ég var nú sendiherra þarna í fimm ár og þekki þetta þannig. En þeir eru stórveldi að einu leyti, þeir hafa kjarnavopn, mörg þúsund. En vandinn við þau fyrir þá er að þau hafa, það er ekkert notagildi. Ef þú ætlar að vera stórveldi og auka áhrifin í veröldinni, kjarnavopn ná voða skammt með það, eru svona síðasta, þetta er svona það sem þeir segja á ensku „existential“, þú verð tilvist þína með kjarnavopnum eða hótunum um notkun. En að nota kjarnavopn til að ná pólitískum markmiðum, ég tala nú ekki um að ná í vini og bandamenn, það er dálítið takmarkað sko.
Þannig að þeir verða ekkert meira stórveldi í Úkraínu til dæmis þó þeir eigi kjarnavopn, það gengur ekkert betur þar og. Þannig að þetta er veikt, við skulum segja veldi, í bráð og lengd en auðvitað nógu öflugir til að geta valdið áfram óöryggi og óstöðugleika í Evrópu og þá erum við að tala um næsta nágrenni og ógna jafnvel nágrönnum sem að eru í NATO. Það er eins og Eystrasaltsríkin, oft horft til þeirra, að þau séu í sérstakri hættu sem ég held að sé rétt . En þá erum við að tala kannski ekki um árás heldur undirróður og slíkt. En allavega, Rússland er þarna. Rússland er vandamál.
Svo er Kína, Bandaríkin og svo koma Rússarnir og svo eru svokölluð miðveldi, Suður-Kórea, Japan og fleiri, Evrópusambandið, við tökum þau saman í einn hnapp. Þau hafa náttúrlega mörg notið svona ákveðins skjóls hjá Bandaríkjunum og nú eru efasemdir um það, ekki bara út af Trump heldur vegna þess að bara Bandaríkin þurfa að horfa í aðrar áttir og vilja að Evrópuríkin taki meira á sig af eigin vörnum, margt skiljanlegt og allt skiljanlegt reyndar við það.
En eins og ég sagði, við megum búast við harðnandi samkeppni milli Kína og Bandaríkjanna og samkeppni meðal annars um þessi ríki. Sumir hafa haldið því fram að þau gætu farið að bindast böndum, þessi miðveldi svokölluðu, og náð einhverri stöðu í veröldinni. Það eru efasemdir um það. Þau eru nú bara ekki nógu skyld, hvorki landfræðilega né, þá erum við að tala um Suður-Kóreu, Japan, Indónesíu, Nýja-Sjáland, það er hægt að fara hingað og þangað.
En þannig að þetta er sem sagt strúktúrinn í alþjóðakerfinu, hann er tiltölulega stabíll en það eru auðvitað stórir óvissuþættir í samskiptum þessara stóru risa, Bandaríkjanna og Rússa og þar erum við með Taiwan og slíka hluta og Kína. Bandaríkin hafa ekki um neitt annað að ræða en að fást við Kínverjana. Kína er langöflugasti, ég segi keppinautur, þetta er ekki enn þá verið að tala um það sem andstæðinga eða óvini. Langöflugasti keppinautur sem Bandaríkin hafa nokkurn tímann horft framan í. Og Sovétríkin voru bara dvergur þegar kom að öðru en herstyrk. Bara dvergur. Mælt í hlutdeild í heimsframleiðslu, hvar ætli hann væri? En Kína er ekki bara vaxandi herveldi, heldur náttúrlega risi í viðskiptum og efnahagsmálum og hátækni og öllu því sem Sovétríkin voru ekki.
Þannig að þetta er ekki bara stór andstæðingur, 1.500 milljónir manna, sem eru komnir upp í hvað, 15.000 dollara á mann, eitthvað svoleiðis. Þetta er allt annars eðlis þessi andstæðingur eða keppinautur. Svo erum við náttúrlega með þætti eins og, sem er náttúrlega mjög áhugaverður, þróun hertækninnar eins og hún hefur birst í Úkraínustríðinu. Gamlir kallar eins og ég segja: „Já, þetta er búið að koma svo oft í sögunni, þetta kemur upp í opnun og svo kemur mótleikur.“ Frægasta sagan af þessu fyrir síðari heimsstyrjöld sem hafði mikil áhrif á stefnu Chamberlain, á að hafa gefið Hitler allt of mikið, sem hann gerði, alla vega á tímabili. Það var sagt að London og Manchester og þessar væru bara alveg berskjaldaðar fyrir loftárásum og frasinn var „the bomber will always get through“. Sprengjuflugvélin kemst alltaf að skotmarki. Þetta var ekkert svona, mjög ýkt og misskilið og misreiknað. Auðvitað komu mótleikir gegn sprengjuflugvélunum, radar og orrustuflugvélar sem eru sífellt fullkomnari og svo framvegis.
