Villandi upplýsingar um ESB-atkvæðagreiðsluna á vefsíðu Landskjörstjórnar
Júlíus Valsson skrifar:
Þjóðaratkvæðagreiðslan 29. ágúst 2026 snýst samkvæmt kynningu á vefsíðu Landskjörstjórnar um thjodaratkvaedi.is um þá spurningu hvort Ísland eigi að hefja á ný aðildarviðræður við Evrópusambandið. Á yfirborðinu kann það að hljóma eins og einföld afstaða til viðræðna. En málið er ekki svo einfalt.
Upplýsingar á heimasíðu Landskjörstjórnar eru að þessu leyti ónákvæmar og geta verið villandi fyrir kjósendur. Þar er ekki nægilega skýrt að aðildarviðræður við ESB fara ekki fram í tómarúmi. Þær byggjast á formlegu umsóknarferli um aðild að Evrópusambandinu. Samkvæmt 49. gr. sáttmála ESB getur evrópskt ríki sótt um aðild að sambandinu og aðildarferlið tekur mið af slíkri umsókn.
Þetta skiptir máli vegna þess að Ísland hefur ekki lengur stöðu umsóknarríkis gagnvart Evrópusambandinu. Ísland sótti um aðild árið 2009 og viðræður hófust árið 2010. Þær voru síðan settar í bið árið 2013. Árið 2015 óskaði íslenska ríkisstjórnin eftir því að Ísland yrði ekki lengur talið umsóknarríki og tók ráð Evrópusambandsins þá afstöðu Íslands til greina.
Hvað þýðir það í raun að merkja við „Já“?
Þegar kjósandi merkir við „Já“ er hann því ekki aðeins að samþykkja almennt samtal eða óskuldbindandi könnun. Í reynd felur slíkt atkvæði í sér pólitískt samþykki fyrir því að Ísland verði sett að nýju í formlegt umsóknarferli um aðild að ESB. Það þýðir að ríkisstjórnin gæti ítrekað eða endurvakið aðildarumsókn Íslands og óskað eftir því að Ísland öðlist aftur stöðu umsóknarríkis.
Slík staða verður ekki til með íslenskri ákvörðun einni saman. Hún myndi kalla á formleg samskipti við stofnanir Evrópusambandsins, þar á meðal afstöðu framkvæmdastjórnar ESB og samþykki af hálfu ESB-ríkjanna. Þetta er því miklu meira en einfalt svar við spurningunni hvort ræða eigi við ESB.
Kjósendur eiga rétt á sönnum og hlutlausum upplýsingum
Kjósendur eiga rétt á skýrum og hlutlausum upplýsingum um það sem þeir eru beðnir að taka afstöðu til. Ef kynningarefni Landskjörstjórnar gefur til kynna að kosið sé eingöngu um „viðræður“, án þess að skýra að þær byggjast á formlegu umsóknarferli um aðild, er hætta á að kjósendur átti sig ekki á raunverulegu inntaki atkvæðagreiðslunnar.
Því þarf að leiðrétta eða skýra kynningarefnið án tafar. Það verður að koma skýrt fram að „Já“ þýðir ekki aðeins viðræður. Það þýðir stuðning við að Ísland fari aftur inn í formlegt umsóknarferli um aðild að Evrópusambandinu.
