Á Íslandi bíða aldraðir enn eftir hjúkrunarrými. Sumir bíða mánuðum og jafnvel árum saman. Aðrir neyðast til að yfirgefa heimabyggð sína og hrekjast milli byggðarlaga til að fá þá þjónustu sem þeir þurfa. Fjölskyldur sitja uppi með álag sem kerfið ræður illa við.
Samt hafa íslensk stjórnvöld varið milljörðum króna í byggingu hjúkrunarheimila.
Spurningin sem almenningur á rétt á að spyrja er einföld:
Hvernig getur samfélag eytt milljörðum í ný hjúkrunarheimili — án þess að leysa grunnvandann?
Saga Hulduhlíðar á Eskifirði er kannski eitt skýrasta dæmið.
Byggt fyrir framtíðina — afskrifað tveimur áratugum síðar
Árið 1989 var Hulduhlíð kynnt sem framtíðarlausn í þjónustu við aldraða á Austurlandi. Byggingin var stór, staðsteypt og vönduð — reist fyrir um 100 milljónir króna, sem var gríðarleg fjárfesting á þeim tíma.
Í dag myndi sambærilegt mannvirki líklega kosta milljarða króna að reisa.
Um var að ræða staðsteypta byggingu sem skiptist í þrjár hæðir og kjallara. Í húsinu voru meðal annars matsalur, eldhús, sjúkraþjálfunaraðstaða, heilsurækt, föndursalur og lítil sundlaug auk níu rúmgóðra herbergja með baði, nokkurra minni herbergja og fjögurra tveggja herbergja íbúða með sólstofu og svölum á efstu hæð.
Byggingin var reist á mörgum pöllum vegna legu hússins í landslaginu, með aðalinngang á næst efstu hæð, og var á sínum tíma umfangsmikið og metnaðarfullt mannvirki í þjónustu við aldraða.
Samfélagið hafði því ástæðu til að ætla að hér væri verið að byggja innviði til áratuga.
Tækifærið sem samfélagið virðist hafa misst af
Af hverju var ekki byggt áfram á þeim þjónustukjarna sem þegar hafði verið byggður upp?
Gamla Hulduhlíðin stóð á góðum og miðlægum stað í byggðinni, með nægu landrými til stækkunar og sterka innviði fyrir áframhaldandi uppbyggingu. Margir bæjarbúar hafa um árabil velt því fyrir sér hvort rétt hafi verið staðið að ákvörðunum um framtíð svæðisins og hvort nægilega hafi verið horft til þeirra möguleika sem þar voru fyrir hendi.
Síðar reis ný heilsugæslustöð í næsta nágrenni við húsið. Með því opnaðist einstakt tækifæri til að byggja upp samþættan heilbrigðis- og öldrunarkjarna á sama svæði.
Eftir stendur þó sú spurning hvort nægilega hafi verið horft til þeirra möguleika sem fyrir hendi voru á sama svæði.
Það hefði því verið mögulegt að:
- byggja nýja álmu eða nýtt hjúkrunarheimili á sama reit,
- tengja byggingarnar saman,
- nýta eldri innviði áfram,
- og skapa sterkari langtímalausn fyrir samfélagið.
Slík leið hefði getað:
- sparað samfélaginu verulega fjármuni,
- aukið hagkvæmni í rekstri,
- og mögulega skapað fleiri hjúkrunarrými með ódýrari hætti.
Í staðinn virðist samfélagið hafa:
- afskrifað verðmætt opinbert mannvirki,
- hafið nýja milljarðaframkvæmd annars staðar,
- og staðið áfram frammi fyrir sama skorti.
Þar liggur kjarni gagnrýninnar.
Tuttugu árum síðar: húsið orðið úrelt
Innan við 25 árum síðar var niðurstaðan sú að Hulduhlíð væri ekki lengur talin fullnægjandi.
Árið 2011 var tekin fyrsta skóflustunga að nýju hjúkrunarheimili á Eskifirði. Áætlaður kostnaður var 640 milljónir króna. Síðar fór framkvæmdin langt fram úr áætlun og heildarkostnaður nálgaðist einn milljarð króna á þáverandi verðlagi.
Ástæðurnar sem nefndar voru:
- ný viðmið um hjúkrunarrými,
- sérherbergi,
- betri vinnuaðstaða,
- og heimilislegra umhverfi.
Allt eru þetta gild sjónarmið.
En þau svara ekki stærstu spurningunni:
Hvernig gat opinber bygging sem var aðeins rúmlega tvítug orðið svo úrelt að skynsamlegra þótti að yfirgefa hana en þróa hana áfram?
Hvað varð um gömlu Hulduhlíð?
Gamla Hulduhlíðin var stór staðsteypt bygging á verðmætum stað í miðri byggð. Eftir að nýja heimilið var tekið í notkun virðist gamla húsið hafa farið undir yfirráð Eskju í tengslum við makaskipti og fasteignasamninga við Fjarðabyggð.
Síðar hefur verið ráðist í umfangsmiklar framkvæmdir á húsinu og það nýtt fyrir starfsfólk fyrirtækisins.
Samkvæmt upplýsingum úr fasteignaskrá var þinglýst kaupverð eignarinnar 45 milljónir króna árið 2019.
Opinberar upplýsingar um forsendur viðskiptanna, verðmat og endanlegt fyrirkomulag virðast þó ekki liggja sérstaklega skýrt fyrir í opinberri umræðu.
Það vekur mikilvæga spurningu:
Ef húsið var talið nógu verðmætt til að endurnýja það og nýta áfram í annarri starfsemi, hvers vegna var þá talið óraunhæft að þróa það áfram sem hluta af framtíðarlausn í öldrunarþjónustu?
Milljarðar í tvö hjúkrunarheimili — en vandinn enn sá sami
Þegar allt er talið saman er ljóst að samfélagið hefur bundið gríðarlega fjármuni í tvö hjúkrunarheimili á Eskifirði.
Fyrst:
- staðsteypt stórbygging frá 1989 sem á verðlagi dagsins í dag myndi líklega kosta milljarða króna að reisa.
Síðan:
- nýtt hjúkrunarheimili fyrir um einn milljarð árið 2014.
Og samt stendur samfélagið áfram frammi fyrir:
- skorti á hjúkrunarrýmum,
- biðlistum,
- og öldruðum sem komast ekki að fyrr en aðrir falla frá.
Þegar nýja Hulduhlíð var tekin í notkun var um að ræða heimili með um 20 hjúkrunarrýmum.
Það þýðir að samfélagið var í reynd að verja gríðarlegum fjármunum fyrir tiltölulega fáa vistmenn — á sama tíma og langvarandi skortur á hjúkrunarrýmum hefur verið eitt stærsta velferðarvandamál landsins.
Þá vaknar eðlilega sú spurning hvort samfélagið hefði getað fengið:
- fleiri hjúkrunarrými,
- meiri framtíðargetu,
- og betri nýtingu opinbers fjár,
ef byggt hefði verið áfram á sama grunni í stað þess að byrja nánast frá grunni annars staðar.
Kerfið sem verðlaunar framkvæmdir — en ekki niðurstöður
Kannski er stærsta vandamálið þetta:
Í opinberum framkvæmdum virðist mestu máli skipta:
- að verkefni fari af stað,
- að nýjar byggingar rísi,
- og að hægt sé að klippa á borða.
Mun síður virðist spurt:
- hvort framkvæmdin leysti raunverulega vandann,
- hvort fjármunirnir nýttust vel,
- eða hvort samfélagið fékk þá þjónustu sem framkvæmdinni var ætlað að skapa.
Þegar nýtt hjúkrunarheimili hefur verið byggt fyrir gríðarlega fjármuni ætti samfélagið að geta vænst þess að:
- biðlistum fækki,
- þjónustugeta aukist,
- og lausnin endist til framtíðar.
Á Eskifirði virðist sú spurning enn ósvarað:
„Fékk samfélagið raunverulega þá lausn sem því var lofað?“
Dýr hugmyndafræði — en óleystur vandi
Það vekur einnig spurningar hvort rétt hafi verið staðið að hönnun nýja heimilisins til langs tíma.
Nýja byggingin var hönnuð samkvæmt hugmyndafræði um „heimilislegt umhverfi“ með rúmgóðum sameignarrýmum og dreifðu skipulagi. Slíkar lausnir geta verið kostnaðarsamar bæði í byggingu og rekstri, sérstaklega á Íslandi þar sem loftslag og viðhaldsskilyrði gera miklar kröfur til mannvirkja.
Á sama tíma virðist samfélagið enn glíma við sama grunnvandann:
- of fá hjúkrunarrými,
- langa biðlista,
- og skort á framtíðargetu.
Þá vaknar eðlilega sú spurning hvort fjármunirnir hafi nýst með sem skynsamlegustum hætti.
Þegar fjölskyldur sundrast á lokametrunum
Á bak við allar tölurnar, framkvæmdirnar og milljarðana er þó raunverulegt fólk.
Eldra fólk sem hefur búið alla ævi í sinni heimabyggð neyðist stundum til að flytjast burt á síðustu árum ævinnar vegna þess eins að ekkert hjúkrunarrými er laust nær fjölskyldunni.
Makar sem hafa gengið saman í gegnum heilt líf eru skildir að vegna plássleysis.
Börn og barnabörn þurfa að keyra langar leiðir til að heimsækja foreldra sína, afa eða ömmur sem áður bjuggu í næsta húsi eða sömu götu.
Þetta eru lokametrarnir í lífi fólks.
Þess vegna snýst þessi umræða ekki bara um steypu, skipulag eða opinbera reikninga.
Hún snýst um hvort samfélagið hafi raunverulega gert það sem þurfti til að tryggja öldruðum mannsæmandi og örugga þjónustu nálægt sínum nánustu.
Hulduhlíð er ekki bara saga Eskifjarðar
Málið snýst ekki aðeins um eitt hjúkrunarheimili.
Það snýst um stærra mynstur:
- skammtímahugsun,
- skort á langtímaábyrgð,
- og opinbert kerfi sem getur varið milljörðum án þess að almenningur fái skýr svör um árangurinn.
Á meðan heldur fólkið sem byggði landið áfram að bíða eftir plássi.
