Seðlabanki Íslands hækkaði stýrivexti um 0,25 prósentustig í vikunni og eru þeir nú átta prósent. Verðbólga mældist 5,3 prósent í júlí og bankinn gerir ráð fyrir að hún aukist enn frekar á næstu mánuðum.
„Þetta eru vonbrigði að við séum í þessari stöðu,“ segir Kristrún í samtali við fréttastofu.
Hún segir áföll þessa árs hafa haft meiri áhrif á verðbólguvæntingar en ríkisstjórnin vonaðist til. Verðbólga hafi verið undir fjórum prósentum allt síðasta ár og bæði ríkisstjórnin og Seðlabankinn mögulega talið að betri tök hefðu náðst á henni.
Segir ríkisstjórnina glíma við eldri ákvarðanir
Kristrún var spurð hvort rétt væri að eigna ríkisstjórninni góðan árangur á fyrsta starfsári hennar, enda geti áhrif efnahagsstjórnar og peningastefnu tekið tólf til átján mánuði að koma fram.
Hún segir áhrif ákvarðana í efnahagsmálum koma hægt fram og ríkisstjórnina enn glíma við afleiðingar fyrri ákvarðana.
„Við til dæmis fáum kjarasamningshækkanir núna í janúar, sem eru kjarasamningar sem við gerðum ekki. Kjarasamningur við sérfræðilækna og læknastéttina var gerður tveimur dögum fyrir síðustu kosningar.“
Ríkisstjórnin geti þó haft áhrif á væntingar, meðal annars með því að stefna á hallalaus fjárlög. Kristrún viðurkennir að verðbólguvæntingar hafi þróast verr en vonast var til.
Gjaldahækkanir höfðu áhrif í janúar
Seðlabankinn segir aukna verðbólgu fyrst og fremst skýrast af hækkun opinberra gjalda og áhrifum stríðsátaka í Mið-Austurlöndum.
Kristrún segir ríkisstjórnina ekki hafa hækkað opinber gjöld umfram það sem gengið hafi og gerst á liðnum árum. Hún viðurkennir þó að hækkanirnar hefðu getað verið minni.
„Hefðu þessar hækkanir getað verið minni? Eflaust eru þær að hafa áhrif á verðbólguna, við sjáum það ekki í þeim vísitölum sem við erum að miða við.“
Fastskattavísitala Hagstofunnar bendir til þess að skatt- og gjaldabreytingar hafi haft um 0,33 prósentustiga hækkunaráhrif í janúar. Vísitala neysluverðs hækkaði þá um 0,38 prósent en fastskattavísitalan um 0,05 prósent.
Samanlögð áhrif þeirra breytinga sem Hagstofan tekur með í matið voru hins vegar nær engin frá desember til júlí. Þar vegur þungt tímabundin lækkun virðisaukaskatts á bensín og dísil í maí. Hagstofan mat lækkunaráhrif hennar 0,32 prósentustig.
Fastskattavísitalan nær aðeins til þeirra skatta og gjalda sem Hagstofan tekur sérstaklega með í matið en ekki allra opinberra gjalda eða gjaldskrárhækkana.
Vill draga úr sjálfvirkni verðtryggingar
Seðlabankastjóri hefur varað við sjálfvirkum hækkunum opinberra gjalda í takt við verðlag. Kristrún segir sjálfvirknina ekki bundna við opinber gjöld heldur gegnsýra íslenska hagkerfið.
„Það er mikil sjálfvirkni í kerfinu almennt, vegna þess að verðtryggingin hefur gegnsýrt allt íslenskt hagkerfi.“
Hún segir fjármálaráðherra ætla að leggja fram frumvarp í haust sem eigi að draga smám saman úr vægi verðtryggingar. Það geti jafnframt haft áhrif á viðhorf og væntingar fólks um verðbólgu.
Óvíst með áframhald eldsneytisaðgerðarinnar
Tímabundin lækkun virðisaukaskatts á eldsneyti rennur að óbreyttu út í september. Kristrún vildi ekki segja hvort aðgerðin yrði framlengd.
„Við höfum rætt þessi mál aðeins, við þurfum bara að skoða þetta núna í heildarsamhenginu.“
Hún segir þróun olíuverðs og áhrif þess á aðra liði, þar á meðal flugfargjöld, áhyggjuefni. Ríkisstjórnin eigi í viðræðum við aðila vinnumarkaðarins um hugsanleg viðbrögð.
„Við eigum núna í uppbyggilegu samtali við aðila vinnumarkaðarins og erum að leita leiða til að koma til móts við þá án þess að fara í mikil ófjármögnuð fjárútlát og ég bind miklar vonir við það.“
Umfangsmiklar aðgerðir á útgjaldahliðinni
Kristrún segir stærsta framlag ríkisstjórnarinnar til að halda aftur af þenslu vera að skila hallalausum fjárlögum í haust.
„Það gengur ekki í vöxtum sem eru 7 til 8% og 5% verðbólgu að vera með halla á ríkissjóði.“
Aðhaldsaðgerðirnar verði fyrst og fremst á útgjaldahliðinni.
„Við erum að fara í aðgerðir sem eru frekar umfangsmiklar á útgjaldahliðinni, það sést um leið og við leggjum fram þessi fjárlög. Við erum ekki að fara í umfangsmiklar gjaldahækkanir.“
Opinberum störfum fjölgar á meðan þeim fækkar á einkamarkaði
Kristrún var einnig spurð um gögn sem Seðlabankinn kynnti samhliða vaxtaákvörðuninni. Í maí hafði launafólki í opinberri þjónustu fjölgað um 4,9 prósent milli ára en á sama tíma fækkaði því um 1,9 prósent á almennum vinnumarkaði. Þá benti seðlabankastjóri á að laun opinberra starfsmanna hefðu leitt launaþróun að undanförnu.
Spurð hvort stjórnvöld þyrftu að bregðast sérstaklega við þróuninni vísaði Kristrún aftur til hallalausra fjárlaga.
„Við erum að senda þau skilaboð með því að skila hallalausum fjárlögum í fyrsta skipti í að verða áratug. Það eru risastór skilaboð. Það er ekki auðvelt að ráðstafa aðgerðum sem skila þessu.“
Hún segir launahækkanir þó ekki bundnar við hið opinbera og bendir á launaskrið á almenna vinnumarkaðinum.
„Það hafa orðið miklar almennar launahækkanir á Íslandi, hvort sem um er að ræða opinbera markaðinn eða almenna markaðinn. Það hefur verið launaskrið umfram kjarasamninga. Þetta voru skynsamlegir kjarasamningar en einkaaðilar hafa líka hækkað laun umfram það, þannig að við verðum öll að halda í okkur og taka skynsamleg skref núna á næstu mánuðum.“
Tilbúin að skoða gjöldin
Kristrún segir ríkisstjórnina tilbúna að skoða einstök opinber gjöld í tengslum við viðræður við vinnumarkaðinn.
„Við erum í samtali við vinnumarkaðinn um meðal annars gjöld og erum tilbúin að skoða ákveðna þætti ef það er innan ákveðins skynsemismarka.“
Hún segir þó þurfa að fjármagna opinbera þjónustu. Miklar gjaldalækkanir án mótvægisaðgerða gætu grafið undan þjónustunni en niðurskurður gæti jafnframt bitnað á velferðarkerfinu.
Stóra prófið verði fjárlagafrumvarpið í haust. Kristrún segist enn hafa trú á áætlun ríkisstjórnarinnar þrátt fyrir vaxtahækkunina og versnandi verðbólguhorfur.
„Við fengum þetta högg núna í upphafi árs. Við munum bara fara í gegnum það saman og við höldum plani varðandi hallalaus fjárlög.“
