Viðar Ingason, hagfræðingur VR, segir rannsóknir hafa tilhneigingu til að sýna fram á að launahækkanir séu ekki helsti drifkraftur verðbólgu. Aðrir þættir hafi meiri áhrif.
„Þessi staðhæfing, að laun séu helsti drifkraftur verðbólgunnar, á sér veika stoð í rannsóknum,“ segir Viðar í viðtali við fréttastofu. Hann flutti erindi í morgun á fundi VR, LÍV og Fagfélaganna um verðbólgu, verðlag og laun.
„Þetta hljómar vissulega skynsamlega í eyrum fólks vegna þess að það vita flestir að laun eru kostnaðarliður hjá fyrirtækjum. En verðbólgu undanfarið, eins og á Íslandi, er í mun meira mæli að finna í húsnæðisverði og til dæmis matarverði. Þannig að það hefur reynst erfitt að sýna fram á það að laun séu helsti drifkrafturinn.“
Kröfur fyrirtækja og launafólks ósamrýmanlegar
Viðar rýndi í morgun í rannsóknir sem varpa ljósi á orsakir verðbólgu: rannsókn Ásgeirs Daníelssonar, sem gjarnan er vísað til í umræðum um verðbólgu hérlendis, sem og erlendar rannsóknir sem hann segir ekki teikna upp þá mynd að launahækkanir séu helsti áhrifavaldur verðbólgu.
„Verðbólgan verður til þegar fyrirtæki og launafólk keppa um sömu kökuna,“ sagði Viðar í morgun. „Það skiptir ekki máli hvor hreyfir sig fyrst.“
Vísaði hagfræðingurinn þá til þess sem hann kallar eins konar „reipitog“, fyrirtæki verji framlegð sína á sama tíma og launafólk verji lífskjör sín. Báðir aðilar geti ekki fengið sínu fram samtímis, svo verð og laun þrýsti hvort öðru upp. Þessar kröfur séu í raun ósamrýmanlegar.
Verðbólga hafi tilhneigingu til að vera á undan launahækkunum
Viðar segir rannsókn Ásgeirs Erlendssonar gjarnan hafa verið mistúlkaða. Hún hafi sýnt fram á orsakasamband á milli launahækkana, verðlags og verðbólgu en ekki að launahækkanir séu helsti orsakavaldur verðbólgu.
„Það var ekki gerð nein sérstök tilraun til þess að svara því hvort að launahækkanir væru að valda verðbólgunni eða verðbólgan að valda launahækkunum. Í rauninni mætti segja að það sé að öllum líkindum einhvers konar samband í báðar áttir, sem fer frá launum yfir í verðlag,“ sagði Viðar í morgun.
„Mér finnst að þetta þurfi að vera uppi á borðinu í umræðunni, að fólk átti sig á því að það þýðir ekki að tala um að launahækkanir valdi verðbólgu og þess vegna þurfi verkalýðsfélögin alltaf að passa sig. Það eru líka verðlagshækkanir sem valda því að það er farið fram á hærri launahækkanir.“
Þá hafi erlendar rannsóknir rýnt í orsakasambandið.
„Það sem er meginniðurstaðan, og hún er svona tiltölulega samhljóða, er að verðbólga hefur tilhneigingu til að koma á undan og spá fyrir um launavöxt, ekki öfugt. Þegar ég segi „hefur tilhneigingu til“ þá er ég að segja að það er svona algengara að það sé niðurstaðan í rannsóknum,“ sagði Viðar í morgun.
Áhrif launahækkana minni en margir telja
Hagfræðingurinn segir rannsóknir gefa til kynna að áhrif af launahækkunum séu minni en margir telja. Í því skyni vísaði hann til rannsókna sem sýndu fram á að 10% hækkun á lágmarkslaunum hefði aðeins leitt til 0,36% hækkunar á matvöruverði og 2% hækkunar verðs á Big Mac, heimsfrægum hamborgara McDonald's skyndibitakeðjunnar. Stundum er notast við borgarann sem mælieiningu á vísitölu enda er hann til sölu mjög víða í heiminum.
Það ber að nefna að Viðar tók sérstaklega fram að þarna væru bornar saman verðlagshækkanir og launahækkanir lágmarkslauna, ekki allra launahækkana.
Þá bendir Viðar á að fyrirtæki breyti verði örar en laun hækki, á 10 mánaða fresti í stað 15 mánaða fresti.
Þetta þýði þó ekki að rými sé fyrir óhóflegar launahækkanir.
„Áhrifin eru alveg raunveruleg. Þau eru alveg til staðar, sem þýðir að það eru áhrif frá launahækkunum yfir í verðlag. En í mörgum tilfellum eru þau hófleg og það er svo margt annað sem hefur áhrif, til dæmis önnur aðföng, húsaleiga og hvað annað inn í reksturinn,“ sagði Viðar í morgun.
„Það væri óskandi að það væri til einhver rannsókn fyrir það hér, fyrir íslenskan markað, sem myndi þá líka jafnvel ná utan um eitthvað annað en hækkun lágmarkslauna. En þetta er það sem við höfum og niðurstaðan sú að laun geta lekið í gegn en það er aldrei að hækkunin sé jafnmikil og launahækkunin var.“
Verðhækkanir vegna krónu fljótar að koma fram en verðlækkanir síður
Viðar rýndi einnig í íslensku krónuna og áhrif hennar á verðlag. Hún sé ekki eins sveiflukennd og almennt sé haldið fram.
„En hún sveiflast vissulega eins og aðrir gjaldmiðlar,“ segir Viðar í viðtali.
Hann tekur sem dæmi að frá fyrri hluta nóvember og fram að fyrri hluta desember árið 2025 hafi krónan veikst um 5,5%. Hún hafi síðan styrkst aftur næstu fjóra mánuði.
„Það sem hefur sýnt sig er það að þegar krónan veikist lekur það að nánast öllu leyti inn í verð, í það minnsta á mat og drykkjarvöru, en þegar hún styrkist síðan aftur til baka eru áhrifin töluvert lítil.“
Verðhækkanir vegna krónunnar séu fljótar að koma fram, en verðlækkanir síður.
Í fyrirlestrinum í morgun benti hann einmitt á að niðurstaða rannsóknar Seðlabanka Íslands hafi verið að þegar krónan veikist um 1% fari nánast öll veikingin inn í verðlag á mat- og drykkjarvöru með verðhækkun upp á 0,9%. Þegar krónan styrkist, aftur um 1%, þá lækki vöruverð ekki nema um 0,2%.
„Ríkjandi saga stenst illa“
„Niðurstaðan er sú að ríkjandi saga stenst illa, að þetta sé einstefna frá launahækkunum yfir í verðbólgu,“ sagði Viðar í morgun. Sambandið sé alla jafna í báðar áttir en það sé algengara að það beinist frá verðlagi yfir í laun.
„Þegar maður fer niður á fyrirtækjagögnin þá virðast áhrifin vera hófleg.“
Gengi og innflutningsverð ráði miklu um verð matar- og drykkjarvöru.
„Allar þessar rannsóknir ná utan um tiltölulega hóflegar hækkanir þannig að við getum ekki farið og tekið út úr þessum fyrirlestri hjá mér, um að áhrifin séu alla jafna frá verðlagi yfir í laun, að þá hljótum við að geta farið fram á hækkanir sem eru langt umfram framleiðni,“ sagði Viðar að lokum.
