Ljósmyndari sem hefur myndað Tsjornobyl -kjarnorkuverið í 28 ár segir fólk hafa þurft að reiða sig á ólöglegar vestrænar útvarpsútsendingar til að fá réttar upplýsingar eftir kjarnorkuslysið í Tsjornobyl -kjarnorkuverinu. Hann segir slysið stóra ríkisstyrkta lygi. 40 ár eru síðan kjarnaofn í verinu sprakk og gríðarlegt magn geislavirkra efna barst út í andrúmsloftið.
„Allt var hulið leyndarhjúp“
Efrem Lukatsky er ljósmyndari fyrir The Associated Press. Hann hefur fest afleiðingar kjarnorkuslyssins í Tsjornobyl á filmu nánast frá upphafi og oft farið inn á bannsvæði sem var sett upp eftir slysið.
Rétt eftir miðnætti, aðfaranótt 26. apríl 1986 sprakk kjarnaofn fjögur í kjarnorkuverinu. Mikill eldur braust út. Lukatsky bjó í tveggja tíma fjarlægð frá slysinu og sá afleiðingarnar greinilega, meðal annars allan þann fjölda fólks sem þurfti að yfirgefa heimili sín, í næsta nágrenni við kjarnorkuverið.
Haustið 1986 fór hann fyrst inn á bannsvæðið, með hópi vísindamanna. Þaðan sneri hann aftur sem ljósmyndari fyrir sovéska tímaritið Ogonyok. Úkraína var á þessum tíma hluti af Sovétríkjunum.
„Tsjornobyl var risastór ríkisstyrkt lygi. Allt var hulið leyndarhjúp. Fólk varð að reiða sig á bannaðar vestrænar útvarpsstöðvar eins og Voice of America og Radio Liberty. Þau sögðu okkur hvað gerðist í raun og veru og hvernig við ættum að vernda okkur.“
Það sem hefur setið eftir hjá Lukatsky eftir öll þess ár er fólkið sem var sent til þess að hefta afleiðingar slyssins eins og björgunarfólk, slökkviliðsmenn og fleiri.
„Ég man eftir að hafa hitt námuverkamenn frá Lipetsk sem voru að grafa göng undir hvelfinguna. Það var óttast að geislavirki massinn, sem var bæði heitur og bráðinn, myndi brenna í gegnum gólf kjarnorkuversins og síast niður í jörðina.“
Geislunarmagnið þarna var banvænt og var ekki bara í umhverfinu heldur var einnig geislavirkt ryk í loftinu.
„Í hvert skipti sem þeir grófu kastaðist rykið upp. Það hafði mikil áhrif á mig. Þetta voru einfaldir menn, námuverkamenn sem hlógu og gerðu grín. Ég hló og gerði grín með þeim á þessum tíma en það var ekki fyrr en síðar sem það rann upp fyrir mér: Þeir voru allir lifandi lík.“
Mörg hundruð þúsund komu að hreinsunarstarfi og urðu fyrir mikilli geislun. Fyrstu vikurnar og mánuðina lést 31 úr bráðri geislaveiki.
„Þegar þetta hræðilega slys varð kom fólk frá öllum Sovétríkjunum saman til að hjálpa. Við hjálpuðum öll hvert öðru.“
„Þetta er sárt, þetta er sárt“
Oleg Genrikh, stjórnandi í stjórnstöð kjarnaofns 4 sem sprakk þessa örlagaríku nótt í apríl 1986 segir að fyrst hafi komið sprenging og aðeins síðar önnur. „Ekkert sást og það heyrðust stunur: Þetta er sárt, þetta er sárt, sagði félagi minn.“
Mannleg mistök við öryggisprófun urðu til þess að kjarnaofninn sprakk og gífurlegt magn geislavirkra efna barst út í andrúmsloftið og lagðist yfir nær alla Evrópu. Eldurinn logaði í kjarnaofninum í tíu daga.
Petro Khmil, sem var yfirmaður slökkviliðs kjarnorkuversins, sagði engar sérstakar ráðstafanir hafa verið gerðar með hlífðarbúnað eftir slysið.
„Við höfðum engan sérstakan hlífðarfatnað, bara stígvél með stáltá og ég var í regnkápu. Okkur var aldrei sagt frá geislavirkni og það var svartur mökkur yfir okkur.“
Sovésk yfirvöld gerðu í fyrstu lítið úr slysinu en þegar geislun fór að mælast í nágrannalöndum varð ljóst að stórslys hafði orðið.
Nikolai Tarakanov, yfirmaður afmengunaraðgerða í Tsjornobyl, lýsir aðstæðunum við hreinsunarstörfin.
„Þeir þurftu að klæðast hlífðarbúningum sem vógu 30 kíló, þar á meðal blýbrynju, stuttbuxur og skóhlífar. Þeir voru í þessum hlífðarbúningum til að vinna afmengunarvinnuna, sem stóð yfir í mánuð.“
Allsherjarinnrás áminning um að hættan sé enn til staðar
Árið 2016 var tekin í notkun hreyfanleg hlíf sem byggð var yfir rústir kjarnorkuversins til að koma í veg fyrir frekari geislun og mengun. Eftir allsherjarinnrás Rússa í Úkraínu jukust áhyggjur fólks af öryggismálum í kringum kjarnorkuverið. Í febrúar fyrir ári lenti sprengjudróni frá Rússum á hlífinni og skemmdi hana. Enginn geislavirkur úrgangur losnaði við atvikið en það var áminning um að hættan væri enn til staðar.
Lukatsky minnist þess að hafa hugsað við upphaf allsherjarinnrásarinnar að Rússar væru orðnir óvinir. „Þegar þetta stríð byrjaði var ég í áfalli því það var eins og allt aðrar manneskjur væru komnar. Þetta voru óvinir sem komu til að drepa, eyðileggja og nauðga. Ég var ekki viðbúinn því.“
Rússar náðu völdum yfir kjarnorkuverinu á fyrsta degi allsherjarinnrásarinnar 2022. Um 300 manns, þar af 100 starfsmenn og um 200 öryggisverðir, voru fastir og gátu ekki yfirgefið kjarnorkuverið fyrr en eftir um það bil tvær vikur. Rússar yfirgáfu Tsjornobyl í byrjun mars til þess að einbeita sér að austurhluta Úkraínu.
„Ég hafði vonað að það væri mannúð eftir í fólki en þeir sem komu hingað voru öðruvísi. Það hafði mikil áhrif á mig.“
Fréttin hefur verið uppfærð með umritun á nafni kjarnorkuversins. Því hefur verið breytt úr Chernobyl í Tsjornobyl sem er næst umritun úr úkraínsku yfir á íslensku.
