Jón nokkur Steinbeck
hann fór þessa slóð
og hann skrifaði skruddu
um undarlega þjóð.
Um fólk í nauðum
sem leitaði að náð,
mætti fjandskap,
allt þetta er skráð
á þjóðvegi 66.
Þetta er brot úr þekktu lagi KK sem hann samdi, ásamt annarri tónlist, fyrir uppsetningu Borgarleikhússins á bók John Steinbeck, Þrúgur reiðinnar.
Þrúgur reiðinnar kom út árið 1939 og segir sögu fjölskyldu sem flýr bágar aðstæður heima fyrir í kjölfar heimskreppu og náttúruhamfaranna sem kallaðar hafa verið rykskálin eða á ensku The Dust Bowl. Fjölskyldan fer ásamt hundruðum annarra eftir þjóðvegi 66 í leit að betra lífi, ekki var víst vanþörf á fyrir marga á þessum tíma.
Fjallað verður um þjóðveg 66 í Heimskviðum eftir hádegisfréttir á Rás 1.
Heimskreppan mikla skall á í lok þriðja áratugar síðustu aldar í Bandaríkjunum og hafði auðvitað áhrif víðar um heim. Áhrifin á landbúnað og bændur voru umtalsverð eftir að sífellt lægra verð fékkst fyrir uppskeru. Alþjóðaviðskipti minnkuðu til muna og tekjur einstaklinga sömuleiðis. Bændur og fleiri börðust því í bökkum þegar umfangsmiklir þurrkar og uppskerubrestur bættust ofan á nauðina á fjórða áratugnum.
Ferðaðist sjálfur um þjóðveginn í tvær vikur
Ryk- og sandstormarnir höfðu mikil áhrif í Texas, Oklahoma og nærliggjandi ríkjum og margir brugðu búi og lögðu á flótta vestur á bóginn í átt að Kaliforníu. Sá flótti lá eftir þjóðvegi 66. Hér er KK sjálfur:
„Þrúgur reiðinnar fjallar um the Dust Bowl og hrakfarirnar sem urðu, fjárhagslega hrunið á millistríðsárunum sem varð til þess að í miðvesturríkjunum flúði fólk, það missti jarðirnar sínar. Bankarnir keyptu þær upp því þær voru orðnar verðlausar, akrarnir voru allir uppblásnir. Fólkið flúði í stríðum straumum til annarra ríkja, meðal annars til Kaliforníu í leit að betra lífi, eins og Steinbeck lýsir í bókinni sinni. Þar voru settar upp landamærastöðvar, sem mátti auðvitað ekki en það var samt gert. Það fékk ekki hver sem er að fara þarna inn,“ segir KK.
KK er fæddur í Bandaríkjunum og bjó þar fyrstu æviárin. Hann hefur sjálfur ekið þjóðveg 66. Hann var bara barn og, eins og margir, að flýja og í leit að skjóli.
„Mamma keyrði með okkur frá Kaliforníu, við vorum að flýja líka þegar pabbi hverfur, 1965 eða eitthvað svoleiðis. Við þurftum að keyra alla leið til New York. Þar var fólk sem hún þekkti sem gat hjálpað okkur og komið okkur í flugvél og bát. Fjölskyldunni var skipt svona upp. Það voru Íslendingar þar sem voru vinafólk mömmu og pabba sem hjálpuðu mömmu. Mamma keyrði þá þennan veg og elsti bróðir minn Einar, sem þá var 18 ára, þjóðveg 66. Við vorum í tvær vikur,“ rifjar KK upp.
Þjóðvegur 66 er rétt tæplega 4000 kílómetra langur, sem sagt jafn langur og þrír hringir í kringum Ísland eftir hringveginum, eða þjóðvegi 1. Þegar leiðin er skoðuð á korti af Bandaríkjunum er hún eiginlega þverskurður yfir gjörvöll Bandaríkin, liggur frá Santa Monica í Kaliforníu á vesturströndinni og yfir til Chicago í Illinois gegnum Arizona, Nýju-Mexíkó, Texas, Oklahoma, Kansas og Missouri.
Samhliða sístækkandi bílaflota landsins voru vegir Bandaríkjanna lagðir og malbikaðir. Árið 1938 varð þjóðvegur 66 sá fyrsti sem var að fullu malbikaður í landinu. Ferðalög um hann urðu því auðveldari og gullöld vegarins gekk í garð.
Langt fram eftir síðustu öld var þjóðvegur 66 lífæð umfangsmikilla fólksflutninga og ferðaglaðra sömuleiðis. Sumarólympíuleikarnir voru haldnir í Los Angeles árið 1932 og því var enn meiri umferð um veginn góða. Samhliða aukinni umferð byggðist svo auðvitað upp meira líf við þjóðveginn, veitingastaðir, hótel og ýmis afþreying til að freista ferðalanga.
„Þessi tími þegar þjóðvegurinn er upp á sitt besta er um miðbik síðustu aldar eða upp úr því, það eru allir þessir bílar. Þetta er klassíski tími þessara bíla. Það er í kringum 1965 sem Mustang-bíllinn kemur fyrst, þessi alþýðusportbíll. Allir þessir amerísku bílar þessa tíma, þessar glæsikerrur, þjóðvegur 66 tengist þessu, þetta er bílavegur. Þegar mamma keyrði með okkur þvert yfir Bandaríkin, þá hafði hún selt allt dótið sitt. Þá bjuggum við í Kaliforníu og hún seldi allt sem við áttum og keypti gamlan bíl sem mig minnir að hafi verið Pontic Safari station-bíll sem var 50 og eitthvað módel. Tróð öllu sem hægt var í hann og keyrði svo þvert yfir Bandaríkin á þjóðvegi 66,“ segir KK.
Teiknimyndir og þjóðlagatónlist
Upp úr miðri tuttugustu öldinni leysti annað og umfangsmeira vegakerfi Bandaríkjanna þjóðveginn af hólmi og árið 1985 var þjóðvegur 66 formlega ekki lengur hluti af þjóðvegakerfi Bandaríkjanna, United States Highway System.
Í dag lifir þessi langi þjóðvegur eiginlega á fornri frægð og er ekki lengur lífæðin og samgöngunauðsynin sem tengir landið frá austri til vesturs og aftur til baka. Hlutar hans lúta minjavernd og ferðaskrifstofur skipuleggja ferðir um hann með söguna í farteskinu. Neonskilti með tölustöfunum 66 prýða hann víða og alls staðar er hægt að kaupa minjagripi og alls konar mat sem ríkin sem þjóðvegurinn liggur í gegnum sérhæfa sig í.
Svo á hann sér auðvitað framhaldslíf í öllum bókunum, lögunum, kvikmyndunum og annarri menningu. Það er of langt mál að telja það allt upp en gaman að geta þess að Woody Guthrie samdi lag sitt, This Land Is Your Land, á ferðalögum sínum um Bandaríkin, meðal annars um þjóðveg 66.
Disney-teiknimyndin Cars er sömuleiðis óður til þessa tíma, óður til bílanna og svo þeirra bæja og borga sem lögðust í eyði eða áttu undir högg að sækja eftir að umferðinni var beint á aðra og fjölfarnari vegi.
Það er því freistandi að spyrja KK hvað það sé við þennan veg sem hefur orðið svo mörgum listamönnum innblástur í gegnum tíðina?
„Það er góð spurning því þetta er rétt, vegurinn hefur orðið fjölda listamanna svo mikill innblástur. Vegurinn kemur við sögu, þó að þetta sé ekki aðalsagan kemur hann við sögu. Bandaríkin eru svo mörg ríki og Bandaríkin sem heild, þessi 50 og eitthvað ríki, þetta er ekki ein þjóð. Þetta eru margar þjóðir. Þegar þú keyrir þvert yfir Bandaríkin ertu að keyra í gegnum svo mörg ólík ríki. Þetta er svolítið skrýtið og kannski er þetta það. Það sem fær listræna safann til að flæða eru ferðalög. Það er sennilega ekki til betra ferðalag en þjóðvegur 66 í Bandaríkjunum,“ segir KK.
Tímamótanna verður minnst með ýmsum hætti í Bandaríkjunum á árinu, þegar þjóðvegur 66 verður formlega 100 ára gamall. Ljósmyndir eftir David J. Schwartz prýða frímerki sem verða gefin út vegna tímamótanna. Sá er ljósmyndari og hefur árum saman rússað fram og til baka þjóðveg 66 til að taka myndir. Hann segist upphaflega hafa fengið áhuga á veginum árið 1988 þegar hljómsveitin Depeche Mode gerði ábreiðu á lagi sem heitir auðvitað Route 66.
Í huga ljósmyndarans Schwartz er þjóðvegur 66 sprelllifandi. Hann er ekki safngripur sem á að hylja gleri eða girða af með flauelskaðli. Þú getur heimsótt hann, upplifað hann og orðið hluti af þjóðveginum. Hann er æðin sem lífið heldur áfram að streyma um um ókomna tíð, eins og lagið hans Bobby Troup sem Nat King Cole gerði frægt og enn fleiri hafa síðar gert að sínu.
