Ein af mikilvægustu stoðum lýðræðisins er traust.
Traust á kosningum. Traust á dómstólum. Traust á stjórnsýslunni. Og ekki síður traust á fjölmiðlum.
Þess vegna ætti það að vekja okkur öll til umhugsunar þegar sífellt fleiri Íslendingar segjast ekki treysta RÚV til að fjalla um umdeild mál á hlutlausan hátt.
Það skiptir í raun minna máli hvort menn telji þá gagnrýni réttmæta eða ekki. Það sem skiptir máli er að hún er til staðar. Þegar stór hluti þjóðarinnar fer að efast um hlutleysi ríkisfjölmiðilsins er komin upp staða sem enginn ætti að líta fram hjá.
RÚV gegnir sérstakri stöðu í íslensku samfélagi. Það er ekki aðeins fjölmiðill, heldur stofnun sem er fjármögnuð af almenningi og hefur það hlutverk að þjóna öllum landsmönnum. Þess vegna verða kröfurnar til RÚV eðlilega meiri en til einkarekinna fjölmiðla, sem hafa sínar eigin ritstjórnarstefnur og markhópa.
Í lýðræðisríki er ekki nóg að fjölmiðill telji sig vera hlutlausan. Almenningur verður einnig að hafa trú á því að svo sé.
Upplifun skiptir máli
Það er ekki erfitt að finna fólk sem telur að RÚV standi sig vel og gæti jafnvægis í umfjöllun sinni. Á sama tíma er einnig auðvelt að finna fólk sem upplifir hið gagnstæða.
Sumir gagnrýna umfjöllun um Evrópusambandið, aðrir um innflytjendamál, loftslagsmál eða önnur pólitísk álitaefni.
Óháð því hvor hliðin hefur rétt fyrir sér er eitt sem ekki verður horft fram hjá: traustið virðist ekki vera jafn sterkt og það var áður.
Þegar traust á sameiginlegum upplýsingaveitum byrjar að veikjast verða afleiðingarnar víðtækari en margir gera sér grein fyrir.
Þegar sameiginlegur veruleiki brotnar upp
Fólk leitar þá annað eftir upplýsingum. Sumir sækja þær á samfélagsmiðla. Aðrir í lokaða umræðuhópa. Enn aðrir til miðla sem höfða fyrst og fremst til þeirra sem þegar eru sammála þeim.
Smám saman verður erfiðara fyrir samfélagið að eiga sameiginlegan grundvöll fyrir umræðu um staðreyndir.
Við höfum séð þessa þróun víða erlendis. Traust á hefðbundnum fjölmiðlum minnkar, samfélagið skiptist í fleiri og smærri upplýsingahólf og pólitískar línur harðna.
Þegar fólk treystir ekki lengur sömu upplýsingum verður sífellt erfiðara að eiga eðlileg og uppbyggileg skoðanaskipti.
Þess vegna snýst umræðan um RÚV ekki fyrst og fremst um einstaka frétt, einstakt viðtal eða einstaka fréttamenn.
Hún snýst um traust.
Vandinn er upplifunin
Raunar mætti halda því fram að stærsta vandamálið sé ekki hvort RÚV hafi slagsíðu eða ekki.
Stærsta vandamálið er að svo margir telja að það hafi slagsíðu.
Þegar slík tilfinning nær fótfestu hjá verulegum hluta þjóðarinnar er ekki nóg að afgreiða hana sem misskilning eða vanþekkingu.
Þá þarf að staldra við og spyrja erfiðra spurninga.
Hvers vegna upplifir fólk þetta svona? Hvers vegna er traustið að veikjast? Er eitthvað í vinnubrögðum, framsetningu eða forgangsröðun sem stuðlar að þessari upplifun?
Slíkar spurningar eru ekki árás á RÚV. Þær eru nauðsynlegur hluti af því að verja trúverðugleika stofnunar sem gegnir mikilvægu hlutverki í íslensku samfélagi.
Traust er aldrei sjálfgefið
Það sama á við um allar stofnanir samfélagsins.
Dómstólar, Alþingi, sveitarfélög og fjölmiðlar geta ekki gengið út frá því að traust almennings sé sjálfgefið. Þegar fólk fer að efast ber að hlusta.
Ekki vegna þess að gagnrýnendur hafi alltaf rétt fyrir sér, heldur vegna þess að traust er of verðmætt til að taka því sem gefnum hlut.
Það er einnig mikilvægt að hafa í huga að staða ríkisfjölmiðils er frábrugðin stöðu annarra fjölmiðla.
Þegar einkarekinn fjölmiðill missir traust hluta almennings getur fólk einfaldlega valið annan miðil. Þegar ríkisfjölmiðill missir traust hluta þjóðarinnar er staðan alvarlegri.
Þá er um að ræða stofnun sem allir landsmenn fjármagna, en sífellt færri líta á sem sinn fjölmiðil.
Það er ekki hlutverk RÚV að segja þjóðinni hvað hún eigi að hugsa.
Hlutverk þess er að tryggja að þjóðin hafi aðgang að upplýsingum og ólíkum sjónarmiðum svo hún geti myndað sér eigin skoðun.
Spurningin sem skiptir máli
Traust er ekki eitthvað sem hægt er að krefjast. Það er ekki hægt að lögfesta það eða ákveða með yfirlýsingu.
Traust þarf að vinna sér inn á hverjum degi.
Kannski er spurningin ekki hvort RÚV telji sig vera hlutlaust.
Kannski er mikilvægari spurning hvort þjóðin trúi því enn.
Því þegar traust á sameiginlegum stofnunum byrjar að rofna er það sjaldan vandamál einnar stofnunar.
Þá er það merki um þróun sem getur haft áhrif á allt lýðræðissamfélagið.
Þess vegna ætti umræðan um traust á RÚV ekki að snúast um varnir eða sókn.
Hún ætti að snúast um eina einfalda spurningu:
Hvernig tryggjum við að sem flestir Íslendingar upplifi að ríkisfjölmiðillinn sé sannarlega þeirra allra?
Ragnar Rögnvaldsson – áhugamaður um samfélagsmál
