Breska stórblaðið The Times varpar nú verulegum efasemdum á þær ásakanir um njósnastarfsemi sem urðu grundvöllur viðskiptaþvingana Evrópusambandsins og Noregs gegn rússneska sjávarútvegsfyrirtækinu Norebo.
Málið hefur sérstaka þýðingu hér á landi. Norebo er fyrirtækið sem áður átti meirihluta í íslenska tæknifyrirtækinu Vélfagi og það voru ætluð áframhaldandi tengsl Vélfags við Norebo sem leiddu til frystingar reikninga íslenska fyrirtækisins, stöðvunar starfseminnar og langvinnra deilna við íslensk stjórnvöld og bankakerfið.
Í umfjöllun The Times, undir fyrirsögninni „The Baltic’s Russia paranoia: how a trawler ‘spy plot’ led to sanctions“, er því haldið fram að málið gegn Norebo sýni hvernig grunsemdir og fjölmiðlaumfjöllun geti orðið að grundvelli alvarlegra efnahagslegra refsiaðgerða án þess að fyrir liggi sambærileg sönnunarkrafa og almennt tíðkast í dómsmálum.
Njósnasagan sem varð að refsiaðgerðum
Upphaf málsins má meðal annars rekja til umfjöllunar norska ríkisútvarpsins NRK um rússneska togara við strendur Noregs.
Árið 2023 fór rússneskur maður, sem norsk öryggisyfirvöld töldu starfa fyrir rússnesku leyniþjónustuna, um borð í togarann Taurus sem Norebo gerði út.
NRK fjallaði síðar ítarlega um grunsemdir um að rússnesk fiskiskip væru notuð til upplýsingaöflunar við strendur Norðurlandanna og til að kortleggja mikilvæga innviði.
Umfjöllunin var síðan tekin upp af Barents Observer, sem meðal annars hélt því fram að skip Norebo væru búin tækni sem nýta mætti til njósna og að Vitaly Orlov, eigandi Norebo, væri vinur Vladimírs Pútíns Rússlandsforseta.
The Times segir síðarnefndu fullyrðinguna ranga.
ESB frysti eignir Norebo
Evrópusambandið setti Norebo á þvingunarlista í maí 2025.
Í opinberri röksemdafærslu ESB segir meðal annars að ferðir skipa Norebo samræmist ekki eðlilegri fiskveiðistarfsemi. Skipin hafi ítrekað verið nærri mikilvægum innviðum og hernaðarmannvirkjum og þau ferðamynstur hafi verið tengd rússneskri, ríkisstyrktri eftirlits- og njósnastarfsemi.
Þar er einnig vísað til tæknibúnaðar um borð sem nýta megi til njósna, lánsviðskipta Norebo við rússneska ríkisbankann Sberbank og nýrrar flotastefnu Rússlands þar sem fjallað er um mögulega hernaðarlega nýtingu borgaralegra skipa.
Noregur fylgdi í kjölfarið fordæmi ESB og setti Norebo undir sambærilegar þvinganir.
Breskur leyniþjónustusérfræðingur segir gögnin ekki sýna njósnir
Norebo hefur áfrýjað ákvörðun ESB og þar verður meðal annars byggt á mati bresks sérfræðings með 38 ára reynslu af störfum tengdum breska varnarmálaráðuneytinu.
Að sögn The Times fór sérfræðingurinn yfir gervihnattagögn, ferðir og AIS-gögn níu skipa Norebo.
Niðurstaða hans var sú að gögnin sýndu hefðbundna atvinnustarfsemi en ekki leynilega upplýsingaöflun. Þær ferðir skipanna sem hefðu vakið grunsemdir ættu sér, samkvæmt greiningunni, eðlilegar skýringar tengdar veiðum, viðhaldi og annarri starfsemi skipanna.
Ole Fostad, fyrrverandi norskur greiningarsérfræðingur á sviði öryggismála, gengur enn lengra í samtali við The Times og segir refsiaðgerðirnar byggðar á ímynduðum brotum og gölluðum gögnum sem standist ekki nánari skoðun.
Norebo heldur því sömuleiðis fram að fyrirtækið sé alfarið borgaralegt sjávarútvegsfyrirtæki sem hafi orðið fórnarlamb rangra ásakana.
NRK stendur hins vegar við meginniðurstöður rannsóknar sinnar og segir rússneska upplýsingaöflun á þessu sviði umfangsmikla, kerfisbundna og langvarandi. Blaðið bendir jafnframt á að sérfræðingar dragi almennt ekki í efa að Rússar stundi njósnir á hafsvæðum við Noreg; ágreiningurinn snúist um hvort gögnin sanni að Norebo hafi tekið þátt í slíkri starfsemi.
Fjölmiðlafréttir taldar fullnægjandi grundvöllur
Eitt athyglisverðasta atriðið í umfjöllun The Times snýr að sönnunarkröfum Evrópusambandsins.
Samkvæmt svörum ESB til blaðsins eru birtar fjölmiðlafréttir, líkt og í öðrum þvingunarmálum, taldar geta verið fullnægjandi sönnunargögn til að leggja mat á hvort Norebo hafi stutt aðgerðir rússneskra stjórnvalda.
The Times setur þetta í samhengi við önnur mál þar sem þvingunaraðgerðir ESB hafa verið felldar úr gildi vegna skorts á sönnunargögnum.
Þar er meðal annars vísað til orða Andrea Biondi, prófessors í Evrópurétti, eftir mál rússnesku auðjöfranna Mikhail Fridman og Petr Aven. Biondi hefur lagt áherslu á að refsiaðgerðir verði að byggjast á nægilega traustum staðreyndagrundvelli; pólitískt og landfræðilegt samhengi geti skipt máli en geti ekki komið í stað lagalegra sönnunargagna.
Norebo er kjarninn í Vélfagsmálinu á Íslandi
Þessi nýja umfjöllun The Times tengist Vélfagsmálinu með mjög beinum hætti.
Norebo keypti meirihluta í Vélfagi árið 2022. Síðar voru hlutirnir færðir yfir í félag í Hong Kong og fjórum dögum áður en Norebo var sett á þvingunarlista ESB keypti svissneski fjárfestirinn Ivan Kaufmann félagið sem hélt utan um eignarhlutinn.
Íslensk stjórnvöld og Arion banki töldu ekki hafa verið sýnt nægilega fram á að Norebo hefði í raun misst yfirráð yfir Vélfagi og að kaup Kaufmanns hefðu verið raunveruleg en ekki til málamynda.
Á þeim grundvelli frysti Arion banki fjármuni Vélfags sumarið 2025.
Kaufmann hefur alla tíð hafnað því að vera leppur Norebo eða Orlov-feðganna og hefur í viðtali við Nútímann og Brotkast gagnrýnt harðlega hvernig íslensk stjórnvöld hafi farið með málið.
Afleiðingarnar fyrir Vélfag urðu gríðarlegar. Rekstur félagsins stöðvaðist, starfsmönnum var sagt upp og Kaufmann hefur meðal annars fullyrt að utanríkisráðuneytið hafi komið í veg fyrir að greiða mætti laun starfsmanna félagsins.
Hæstiréttur tók ekki afstöðu til þess hvort Norebo stundaði njósnir
Hæstiréttur sýknaði íslenska ríkið í júní síðastliðnum í máli Vélfags vegna frystingar fjármunanna.
Sú niðurstaða fól þó ekki í sér efnislegan úrskurð um hvort ásakanir ESB um njósnastarfsemi Norebo væru sannar.
Hæstiréttur taldi að utanríkisráðherra hefði hvorki verið heimilt né skylt að aflétta frystingu bankans. Það væri ekki hlutverk ráðherra að endurskoða mat fjármálafyrirtækisins á eignar- og stjórnunartengslum Vélfags og Norebo.
Þar með stendur enn eftir grundvallarspurningin um forsendur alls málsins.
Ef málflutningur Norebo fyrir evrópskum dómstólum reynist réttur og þær ásakanir sem leiddu til þvingunaraðgerðanna standast ekki nánari skoðun, gæti það óhjákvæmilega varpað nýju ljósi á þá atburðarás sem leiddi til þess að íslenskt fyrirtæki varð óstarfhæft vegna ætlaðra tengsla sinna við Norebo.
Það er einmitt spurningin sem umfjöllun The Times vekur nú: Hversu traustur var sönnunargrundvöllurinn sem öll atburðarásin byggði á?
