Höf jarðar hlýna nú hratt enda hafa þau tekið við meirihluta þeirrar umframorku sem orðið hefur eftir við yfirborðið vegna aukinna gróðurhúsaáhrifa sem menn valda með athöfnum sínum.
Afmarkað svæði í Norður-Atlantshafinu sunnan við Ísland og Grænland sker sig hins vegar algerlega úr. Það er eina hafsvæðið á jörðinni sem hefur kólnað verulega á undanförnum árum. Þessi blettur hefur jafnframt komið skýrt fram í hermunum loftslagslíkana um framtíð þar sem jörðin heldur áfram að hlýna.
Svæðið hefur ýmist verið nefnt kuldapollur eða hlýnunargat. Það byrjaði að koma fram upp úr aldamótum, hefur vaxið og minnkað á þeim tíma en reynst merkilega þaulseigt. Stærðin hefur verið fimm- til sexfalt flatarmál Íslands.
Vísindamenn hafa ekki verið á einu máli um hvað skýri tilvist pollsins. Tilgátur hafa verið um kalt loft úr norðri streymi í auknum mæli yfir hafsvæðið sem valdi því að yfirborð sjávar losi meiri hita út í lofthjúpinn en áður og kólni fyrir vikið.
Annar og alvarlegri möguleiki er að orsök kuldapollsins sé sú að hægt hafi á veltihringrás Atlantshafsins (AMOC) sem flytur hlýjan sjó úr suðri norður á bóginn og gerir aðstæður við Norður-Atlantshafið vistlegri en þær væru ella. Slíkt hefði hamfarakennd áhrif á búsetuskilyrði á Íslandi og víðar.
Orsökin í hafinu sjálfu en ekki lofthjúpnum
Nýlegar rannsóknir benda til að möguleikinn á verulegri veikingu AMOC og jafnvel hruni vegna áframhaldandi hlýnunar jarðar hafi verið vanmetinn til þessa. Hann sé ekki lengur fjarlægur og hugsanlegt sé að vendipunkti gæti verið náð strax á þessari öld þar sem hrun hringrásarinnar yrði óumflýjanlegt. Þekkt dæmi eru úr jarðsögunni um að hringrásin hafi hrunið við meiriháttar loftslagsbreytingar.
Niðurstaða nýrrar rannsóknar sem Ángel Ruiz-Angulo, dósent við Jarðvísindastofnun Háskóla Íslands, og Halldór Björnsson, loftslagsvísindamaður hjá Veðurstofu Íslands, eru meðhöfundar að er sú að ekki sé hægt að skýra kuldapollinn með sveiflum í yfirborðshita sjávar. Breytingin sé dýpra í hafinu sjálfu.
„Breytingarnar sem við sjáum í sjónum eru ekki vegna andrúmsloftsins heldur verða þær í sjónum sjálfum og á meira dýpri en við héldum áður. Það er það sem kom mest á óvart að það er eitthvað sem breytir hitanum og það er sannarlega áhyggjuefni,“ segir Ruiz-Angulo í samtali við Vísi.
Grein um rannsóknina birtist í vísindaritinu Geophysical Research Letters á fimmtudag. Aðalhöfundur greinarinnar er Stefan Rahmstorf, þýskur hafeðlisfræðingur, sem hefur verið leiðandi í rannsóknum á mögulegu hruni AMOC.
Afleiðing breytinga annars staðar á jörðinni
Ruiz-Angulo telur kuldapollinn afleiðingu breytinga sem eigi sér stað annars staðar á jörðinni. Minni hiti berist nú í millilögum sjávar fyrir neðan yfirborðssjóinn af einhverjum ástæðum. Kuldapollurinn sunnan við landið nái allt niður á fimm hundruð metra dýpi.
„Merkið sem við sjáum í kuldapollinum teljum við ekki umbreytingar þar heldur á nokkrum stöðum en við sjáum merkið þar. Við tölum um fjartengingar þar sem eitthvað gerist langt í burtu en merki um það magnast upp annars staðar,“ segir dósentinn.
Frekari rannsókna er þörf til þess að varpa ljósi á hvað veldur breytingunum á hitainnihaldi sjávar. Ruiz-Angulo segir að fyrsta skrefið hafi verið að svara hvort andrúmsloftið eða sjórinn sjálfur væri orsökin. Vaxandi samhljómur sé nú í vísindasamfélaginu um að breytingarnar eigi rætur sínar í hafinu sjálfu.
„Næsta verk er að reyna að skilja hvað veldur þessum breytingum,“ segir hann.
Vél sem er að missa afl
Höfundar rannsóknarinnar vara við því að sterkar vísbendingar um veikingu AMOC séu gríðarlegt áhyggjuefni fyrir samfélag manna. Stjórnmálamenn þurfi að taka hættuna til skoðunar strax.
Hryndi veltihringrásin gæti kólnað gríðarlega við norðanvert Atlantshaf, þar á meðal á Íslandi. Umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra hefur talað um veikingu hringrásarinnar sem þjóðaröryggismáls í ljósi þess hversu afleiðingar hennar yrðu afdrifaríkar fyrir Ísland.
Ruiz-Angulo líkir veltihringrásinni í Atlantshafi við vél sem er knúin áfram af hitamun á milli norðurs og suðurs. Norðurslóðir hlýna hraðast allra heimshluta og fyrir vikið hefur dregið úr hitamuninum. Sjórinn sem streymir norður er hlýrri en áður og kaldi sjórinn úr norðri sem streymir suður á móti er ekki eins kaldur og áður.
„Hitamunurinn er ekki lengur eins skarpur og þá hefur vélin minna afl,“ segir hann.
Rannsóknin nú segir ekki til um hversu mikið hringrásin hefur mögulega veikst en Ruiz-Angulo segir niðurstöðurnar vísbendingu um að hún hafi veikst.
„Við getum ekki sagt til hversu mikið hún veikist en við sjáum að það er sannarlega breyting sem er einstök,“ segir hann.
Skortir athuganir sunnan við Ísland
Kuldapollurinn gæti reynst nokkurs konar viðvörunarbjalla um veikingu eða hrun AMOC ef hann breytist eða stækkar í framtíðinni. Það kallar á frekari athuganir og mælingar.
Íslendingar hafa sinnt athugunum á hita í hafinu í kringum landið vel, að mati Ruiz-Angulo. Þeir hafi þó aldrei farið sérlega langt suður fyrir landið þar sem kuldapollurinn marar. Æskilegt sé að mælingar verði hafnar þar til þess að byggja upp gagnagrunn.
„Við erum í viðræðum við ráðuneytið um AMOC og eitt af því sem við leggjum áherslu á er að átta okkur á hvar okkur skortir gögn og hvernig við getum fengið fjármuni til þess að bæta úr því,“ segir Ruiz-Angulo.
Loftslagsráð, ráðgjafaráð sem er stjórnvöldum innan handa um loftslagsmál, hvatti stjórnvöld til þess að grípa til stóraukinna aðgerða til þess að koma í veg fyrir frekari hlýnun í minnisblaði sem það sendi umhverfis-, orku- og loftslagsráðherra í vor.
Þá varaði alþjóðlegur hópur vísindamanna norræna ráðherra við mögulegu hruni AMOC á Hringborði norðurslóða árið 2024.
