Morgunblaðið birti frétt í dag þar sem segir að matarkarfan sé 40 prósentum ódýrari á Íslandi en hún er að meðaltali í Evrópusambandinu, en í fréttinni er hátt verðlag á Íslandi sett í samhengi við ráðstöfunartekjur heimilanna. Fréttin er svar við fréttaflutningi Ríkisútvarpsins um umræðuskjal Samkeppniseftirlitsins en þar kom fram að matvara væri aðeins dýrari í Sviss en á Íslandi.
Segir í frétt Morgunblaðsins:
„Ef kaupmáttarhugtakinu er snúið við og verðlag skoðað í hlutfalli við ráðstöfunartekjur á mann birtist allt önnur mynd af stöðunni en þegar verðlagið er skoðað samhengislaust.
Almennt verðlag á Íslandi í hlutfalli við ráðstöfunartekjur á mann er 28% lægra en innan landa ESB og gildir það sama um Noreg. Í Svíþjóð er almennt verðlag að teknu tilliti til ráðstöfunartekna aðeins 1% lægra en í ESB-löndum að jafnaði og í Finnlandi 4% lægra.
Matarkarfan er í þessu samhengi 40% ódýrari á Íslandi og 30% ódýrari í Noregi en í ESB-löndum almennt, en hún er að jafnaði 15% ódýrari í Svíþjóð og 17% ódýrari í Finnlandi en í ESB-löndum almennt.“
Pawel Bartoszek, stærðfræðingur og þingmaður Viðreisnar, segir á Facebook að fyrirsögn Morgunblaðsins, um að matarkarfan sé 40 prósentum ódýrari á Íslandi, sé beinlínis röng. Í fréttinni sé farið í kaupmáttarútreikninga en staðan sé sú að matvara lækki ekki í verði þó að laun fólks hækki.
„Morgunblaðið slær því nú upp í fyrirsögn að matarkarfan sé „40% ódýrari“ á Íslandi. Fyrirsögnin er beinlínis röng. Inn í fréttinni virðist farið í kaupmáttarútreikninga sem er nú ekki það sem fólk gerir daglega þegar það talar um að eitthvað sé dýrt eða ódýrt. Mjólk lækkar ekki í verði við það að laun manns hækki. Með sama hætti mætti birta fyrirsögnina „Áfengi ódýrt á Íslandi“ og sjá hvort fólk mundi ekki jánka því.“
Jafnvel á kaupmáttarmælikvarða sé Ísland ekki í frábærum málum, það er að segja þegar Ísland er borið saman við þau lönd sem við viljum bera okkur saman við frekar en eitthvað meðaltal yfir ríki Evrópusambandsins, enda segi slíkt meðaltal lítið sem ekkert. Kaupmáttur sé sem dæmi töluvert hærri í Danmörku en í Reykjavík og miðað við gögn vefsíðunnar Numbeo sýnist Pawel að kaupmáttur sé hærri nánast alls staðar í Norður- og Vestur-Evrópu.
„Í Evrópu allri erum við í 17. sæti af þeim löndum og landsvæðum sem Numbeo tekur. Við erum alls ekki að fá nógu mikið fyrir háu launin okkar.“
Ósammála þingmanninum
Ekki eru allir sammála Pawel. Hagfræðingurinn og fyrrum efnahagsráðgjafi ríkisstjórnarinnar, Konráð S. Guðjónsson, spyr hvort stærðfræðingurinn Pawel ætli að treysta frekar gögnum sem byggja á sjálfsskýrslum fólks um verðlag og laun frekar en gögnum frá hagstofum Íslands og Evrópusambandsins.
„Treysta stærðfræðingar self reported verðlagi og launum frekar en Hagstofu ESB og Íslands?“ spyr Konráð og deilir mynd sem sýnir að laun á Íslandi eru næsthæst í Evrópu, en þau eru aðeins hærri í Lúxemborg.
Hannes Hólmsteinn Gissurarson, prófessor emeritus í stjórnmálafræði, spyr hvort allt starf helstu hagfræðinga heims hafi verið unnið fyrir gýg og vitnar í sænska hagfræðinginn Gustav Cassel sem fyrir rúmlega öld setti fram kenningu um kaupmáttarjafngengi.
„Af því aðalatriðið er kaupmátturinn, ekki krónutalan. Hafa þá ekki orðið neinar framfarir í fræðilegri hugsun í meira en heila öld? Er allt starf fremstu hagfræðinga heims unnið fyrir gýg?“
Hannes tekur fram að efnahagsrök aðildarsinna á borð við Pawels, fyrir því að ganga úr Evrópska efnahagssvæðinu yfir í Evrópusambandið, séu veik. Íslendingar búi við töluvert betri lífskjör en ríki Evrópusambandsins og því sé ekki hægt að fullyrða að kjör muni batna við inngöngu.
„Og enginn ykkar hefur svarað tveimur spurningum: 1) Af matvælaverði okkar er um 40% innlend framleiðsla með tollvernd og 60% erlend framleiðsla í fullri samkeppni á innra markaði ESB. Þið getið á morgun afnumið alla tollvernd á innlendri framleiðslu. Þið þurfið ekki að ganga í ESB til þess. Af hverju gerið þið það ekki? 2) Þið haldið því fram, að evran sé miklu betri en krónan. En þið getið tekið upp evru á morgun, eins og til dæmis Svartfjallaland gerir. Af hverju gerið þið það ekki?“
Telur Hannes ljóst að þessum spurningum sé ósvarað þar sem efnahagsrökin fyrir aðild séu gervirök. Einu frambærilegu rökin fyrir aðild séu pólitísk, um að Ísland ætti heima í Evrópusambandinu og þyrfti að leita þangað eftir vernd og skjóli. Slík rök megi ræða jafnvel þó að Hannesi þyki þau hæpin.
Aukinn kaupmáttur fyrir suma en ekki alla
Við ofangreint má bæta að greining stéttarfélagsins Visku sýndi að Ísland væri dýrasta land í heimi, en greining þessi vakti mikla athygli og var meðal annars fjallað um hana hjá alþjóðlegu frétta- og upplýsingaveitunni Bloomberg. Vilhjálmur Hilmarsson, hagfræðingur Visku, vann greininguna en hann tekur þar fram að hærri laun á Íslandi en á öðrum Norðurlöndum geti ekki skýrt þá dýrtíð sem nú er hér í gangi. Verðmunur milli Íslands og annarra Norðurlanda sé nú nær tvöfaldur á við launamuninn, en ofurtollar og fákeppni skýri stóran hluta verðmunarins umfram launamuninn.
Hagstofa Íslands greindi frá því í mars að kaupmáttur ráðstöfunartekna á mann hafi aukist um 1,2 prósent árið 2025 og um 2,3 prósent árið 2024. Áðurnefndur Vilhjálmur hjá Visku benti þó á það árið 2024 að kaupmáttaraukningin geri greinarmun á Íslendingum eftir aldri. Á þessari öld hafi fólk yfir sextugu aukið kaupmátt sinn þrefalt til fjórfalt á við 30-39 ára. Á meðan fólk á aldrinum 30-39 ára upplifði aðeins 19 prósenta aukningu í kaupmætti ráðstöfunartekna hafi kaupmáttur 60-69 ára aukist um 64 prósent og kaupmáttur 70 ára og eldri um 75 prósent. Kaupmáttur 30-39 ára karlmanna hafi staðið í stað í 25 ár. Í greiningu Visku sagði:
„Þessi þróun sýnir skýrt að ójöfnuður milli kynslóða er vaxandi á Íslandi og hagvöxtur hefur dreifst afar ójafnt milli aldurshópa“
Þessi mikli munur á kaupmáttaraukningu eftir aldri hafi gert að verkum að ungt fólk á Íslandi búi við svipaðan eða verri kaupmátt en jafnaldrar á Norðurlöndum á meðan eldri Íslendingar eru betur settir. Viska tók fram að sveiflur hafi eins verið meiri í kaupmætti 30–39 ára en gengur og gerist hjá jafnöldrum í Danmörku og Svíþjóð sem sýni óstöðugleika í kjörum.
„Hvað sem þróun hagkerfisins líður er ekki hægt að útiloka að stjórnvöld hafi einfaldlega einblínt um of á hag eldra fólks eftir hrun, á kostnað þeirra sem yngri eru.“
