Það skapaði óvissu í Færeyjum að sjá stórveldi, sem á að heita bandamaður, hóta því að taka yfir Grænland. Og það breytti sambandi Danmerkur, Grænlands og Færeyja. Þetta segir Heini í Skorini, sem er dósent í alþjóðastjórnmálum við Fróðskaparsetur Føroya og rannsakar meðal annars geopólitík á norðurslóðum og Norður-Atlantshafi.
Bandaríkin og Danmörk eru bæði í NATO og Donald Trump Bandaríkjaforseti hefur ítrekað hótað því á þessu ári að taka yfir Grænland.
Danir hafa ekki farið leynt með að efla varnir og viðveru hers á Grænlandi, en heimsókn varnarmálaráðherrans í síðustu viku undirstrikar að Danir vilja láta til sín taka víðar á og við Norður-Atlantshaf.
Aukin umsvif við Færeyjar eiga að tengjast Arctic Sentry, sameiginlegri aðgerð NATO á norðurslóðum sem hófst í febrúar. NATO segir henni ætlað að samræma starfsemi bandalagsríkja á norðurslóðum. Danska æfingin Arctic Endurance, sem fram til þessa hefur einkum farið fram á og við Grænland, er hluti af þessu verkefni.
Þotur, herskip - og ekkert samkomulag
Áform eru um æfingar, eftirlitsflug F-35-orrustuþotna og viðveru herskipa í og við Færeyjar, en dönsk og færeysk stjórnvöld lýsa því með ólíkum hætti hvort samkomulag hafi þegar náðst. Danska varnarmálaráðuneytið sagði eftir fund Bruus og Bárðar á Steig Nielsen, utanríkis- og sjávarútvegsráðherra Færeyja, að þeir hefðu orðið sammála um aukna viðveru. Bárður sagði hins vegar síðar við færeyska ríkisútvarpið að enginn nýr varnarsamningur hefði verið gerður.
Sjálfstæðishugmyndir flækja málið
Þetta sé venjunni samkvæmt, segir Heini, því allt sem snúi að samskiptum við Dani litist strax af umræðu um samband landanna til frambúðar og hugsanlegt sjálfstæði eyjanna. Samband landanna sé flókið og samstarf eða samkomulag sem festi í sessi það sem nú þegar sé hafið sé pólitískt jarðsprengjusvæði.
Hann bætir því við að sjálfstæðisumræðan í Færeyjum lúti sínum eigin lögmálum og ráðist af öðrum þáttum. Til þessa hafi ekki verið náið samstarf milli Færeyja og Grænlands, þótt Færeyingar hafi lýst skýrum stuðningi við rétt Grænlendinga til sjálfsákvörðunar.
Færeyjar hafa víðtæka sjálfstjórn en varnar- og öryggismál heyra undir dönsk stjórnvöld. Færeysk stjórnvöld eiga þó að koma að ákvörðunum sem hafa sérstaka þýðingu fyrir eyjarnar.
Heini nefnir þjóðaröryggisstefnu sem færeyska Lögþingið samþykkti árið 2024. Hann segir að það kunni að hljóma ankannalega í ljósi þess að Danir fari með málaflokkinn og Færeyingar hafi hvorki her né varnarmálafjárlög. Tilgangurinn sé hins vegar að tryggja að Færeyingar hafi eitthvað um þessi mál að segja; stefnan undirstriki þau gildi og hagsmuni sem Færeyingar vilji byggja á og að þeir eigi sæti við borðið þegar ákvarðanir eru teknar um öryggi eyjanna.
Í stefnunni sé jafnframt lögð rík áhersla á þátttöku í vestrænu varnarsamstarfi. Heini segir þetta marka tímamót, því afstaða af þessu tagi hafi aldrei áður verið færð jafnskýrt til bókar. Færeyska Lögþingið samþykkti þjóðaröryggisstefnuna 16. maí 2024 og þar er meðal annars kveðið á um virka þátttöku Færeyinga í öryggis- og varnarmálum og samstarfi við bandamenn á Norður-Atlantshafi.
Vinsamleg samskipti og viðskipti við Rússa
Þessi afgerandi stefna rekst þó á vissan hátt á náin viðskiptatengsl og samskipti sem Færeyingar hafa lengi átt við Rússland. Samkomulag um gagnkvæmar veiðiheimildir hefur verið í gildi frá árinu 1977 og Færeyjar hafa líka flutt fisk í miklum mæli til Rússlands.
Síðan 2023 hafa aðeins rússnesk fiskiskip sem stunda veiðar samkvæmt tvíhliða fiskveiðisamningnum fengið aðgang að höfnum í Færeyjum. Frá 1. janúar í ár hafa skip fyrirtækja á nýjum þvingunarlistum jafnframt verið útilokuð frá höfnum og veiðileyfum.
Heini segir þetta orðið nokkuð flókið fyrir Færeyinga.
Rússnesku skipin hafi orðið uppspretta áhyggna vegna gruns um að sum þeirra hafi verið notuð við fjölþáttaaðgerðir, meðal annars njósnir og skemmdarverk á neðansjávarinnviðum. Færeyingar hafi því fylgt þvingunaraðgerðum Evrópusambandsins gagnvart skipum og fyrirtækjum sem sett hafa verið á lista af öryggisástæðum.
Áframhaldandi fiskveiðisamstarf við Rússland brjóti hins vegar ekki í bága við þær þvingunaraðgerðir, enda sé þar um matvæli og fisk að ræða. Færeysk stjórnvöld hafi því haldið því fram að stefna þeirra samræmist fyllilega því að Færeyjar tilheyri Vesturlöndum.
Engu að síður hafi málið valdið deilum heima fyrir og Færeyingar sætt gagnrýni frá nágrannaríkjum fyrir að leyfa rússneskum skipum að sigla um færeyska lögsögu.
Þessir togarar skipta máli og líka veiðar Færeyinga á rússnesku yfirráðasvæði. Kannski ekki fyrir efnahag eyjanna í heild, segir Heini, en þetta skipti ákveðin byggðarlög og staðbundna atvinnuhagsmuni miklu máli og því sé pólitískt viðkvæmt að ganga lengra.
Rétt eins og Íslendingar hafa Færeyingar um langt árabil litið svo á að stríð úti í heimi kæmu þeim lítt við; þeir byggju langt frá heimsins vígaslóð, friðsælir og herlausir.
Heini segir að það eigi ekki lengur við.
Breytt heimsmynd neyði stjórnmálamenn og almenning til að taka af skarið, velja bandamenn og spyrja sig hverjir komi þeim til varnar, hverjir séu vinir þeirra – og hverjir séu mótherjar eða óvinir.
